เด็ก ๆ ที่สวนโมกข์ ๒๕๑๐–๒๕๓๔

ในบรรดาผู้ฟังของท่านพุทธทาส กลุ่มที่เปลี่ยนวิธีพูดของท่านมากที่สุด คือเด็ก · กับผู้ใหญ่ท่านใช้ “อาตมา” และ “ท่านทั้งหลาย” — แต่กับเด็กท่านใช้ “ฉัน” และ “เธอ” ถามคำถามแล้วรอคำตอบ หัวเราะกับเด็ก และบางครั้ง เปลี่ยนไปพูดสำเนียงใต้ · ทะเบียนเสียงเก็บไว้ ๗๑ ครั้ง ตั้งแต่ ๒๕๑๐ ถึง ๒๕๓๔ รวม ๕๘ ชม. ๔๗ นาที

“พูดภาษาบ้านเราไม่เหนื่อย”

เมื่อผู้ฟังเป็นเด็กจากจังหวัดใกล้เคียง ท่านทิ้งสำเนียงกลางตั้งแต่ประโยคแรก และบอกเหตุผลไปด้วยเลย

พูดภาษาบ้านเราไม่เหนื่อย ไม่ค่อยสบาย พูดสำเนียงกรุงเทพฯ แล้วเหนื่อย ไปสังเกตดูนะ จะรู้สึกได้

นักเรียนอาชีวะ จ.ตรัง · ๒๑ กรกฎาคม ๒๕๑๙

เริ่มด้วยคำถาม ไม่ใช่คำบรรยาย

กับผู้ใหญ่ท่านประกาศหัวข้อก่อน · กับเด็กท่านถามก่อนว่ารู้ไหมว่ามาทำไม แล้วรอให้ตอบจริง ๆ — เทปบันทึกทั้งคำถามและเสียงตอบ

วันนี้มาทำไม ใครรู้ยกมือ (นักเรียนตอบว่ามาประชุม) ประชุมอะไร ใครรู้ (นักเรียนตอบว่าหาความรู้) หาความรู้เรื่องอะไร มาประชุมเรื่องสร้างเด็ก สร้างหัวใจเด็ก สร้างจิตใจเด็กให้ดี

เด็กชาวปากด่าน · ๗ เมษายน ๒๕๒๖

ครั้งแรก ๆ ที่ปรากฏในทะเบียน (๒๕๑๓) ท่านเลือกหัวข้อให้เด็กด้วยเหตุผลข้อเดียว คือมันเป็นเรื่องสำคัญที่สุด แล้วยิงคำถามใส่ทันที

เด็ก ๆ ควรจะทราบเรื่องอะไร เราเห็นว่าเด็ก ๆ ควรจะทราบเรื่องสำคัญที่สุด นั่นคือเรื่อง เกิดมาทำไม ที่นั่งอยู่ที่นี่ใครรู้แล้วว่าเกิดมาทำไม

นักเรียนโรงเรียนพุทธศาสนาวันอาทิตย์ สุราษฎร์ธานี · ๘ มีนาคม ๒๕๑๓

“ฉัน” กับ “เธอ”

ในวันเด็ก ๒๕๒๔ ที่โรงเรียนวัดธารน้ำไหล — โรงเรียนที่อยู่ในวัดของท่านเอง — ท่านเปิดด้วยสรรพนามที่ไม่ปรากฏในคำบรรยายชุดอื่นเลย

สวัสดีเด็กๆ ทั้งหลาย ฉันขอมอบของขวัญวันเด็กในวันนี้ หวังว่าทุกคนคงจะรู้จักรับ ฉันพูดว่าเธอทั้งหลายยังรู้จักตัวเองกันน้อยเกินไป เธออย่าพึ่งโกรธหรือด่าอยู่ในใจขอให้ลองฟังดูก่อน แล้วข้อนี้มันไม่ใช่ความผิด ของเธอฝ่ายเดียว

นักเรียนโรงเรียนวัดธารน้ำไหล · ๑๐ มกราคม ๒๕๒๔

และบางครั้งเนื้อหาก็เป็นเรื่องของโรงเรียนนั้นจริง ๆ ไม่ใช่ธรรมะทั่วไป — เช่นวันที่ครูประจำชั้นถูกย้าย

ได้ทราบว่าวันนี้เรามาประชุมกันเป็นที่ระลึกในฐานะรู้ว่าคุณครูจะถูกย้าย ไปอยู่โรงเรียนอื่น … ถึงแม้ว่าครูเขาจะย้ายไปก็ยังเป็นครูอยู่นั้นแหละ เธออย่าโง่ … ไปพบกันที่ไหนยังเป็นครูของเราอยู่นั้นแหละ

โอวาทแก่นักเรียนวัดธารน้ำไหลเนื่องในปิดภาค · ๓๑ มีนาคม ๒๕๒๖

เรื่องยมบาล และคำถามว่านั่นโกหกหรือเปล่า

ครั้งหนึ่งท่านยกคำขู่เด็กที่ผู้ใหญ่ไทยใช้กันมาตั้งเป็นโจทย์ แล้วให้เด็กตัดสินเอง ว่าคำพูดแบบนั้นผิดศีลข้อสี่หรือไม่

เด็ก ๆ อย่าขี้เกียจ ยมบาลจะเขกหัว ไม่เชื่อ แต่ถ้าว่าเด็ก ๆ ไม่ขี้เกียจ มันดีหรือไม่ดี ถึงพูดไม่จริง พูดไม่มีประโยชน์ แบบนี้เขาไม่เรียกว่ามุสาวาท … เหมือนกับแม่บอกว่า เด็ก ๆ อย่าร้อง ตุ๊กแกจะกินตับ เด็กมันหยุดร้อง ให้มันหยุดร้อง คำพูดไม่ได้จริง แต่เด็กมันหยุดร้อง มันก็ดีแล้ว

นักเรียนโรงเรียนวัดธารน้ำไหล · ๒๙ ธันวาคม ๒๕๒๖ — ก่อนหน้านั้นท่านถามว่า “ใครเชื่อ ใครไม่เชื่อ” แล้วมีเสียงหัวเราะในเทป

อีกครั้งท่านหยุดคำบรรยายเพื่อจัดแถวและสอนวิธีกราบก่อน เพราะเด็กเข้ามานั่งไม่เป็น ระเบียบ — เทปเก็บทั้งการจัดที่นั่งและการอธิบาย อัญชลี–วันทนา–อภิวาท ไว้ครบ

ตรงนี้ไว้ช่อง ๆ เข้ามา ๆ ไว้ช่องเดิน ๆ ๆ อยากจะให้นั่ง ๆ ห่างพอสมควร พอกราบได้ จะสอนให้กราบ เพราะทีแรกมาไม่เป็นระเบียบ ไม่ถูกต้อง … เพราะว่า เราจะกราบคุณความดีของท่านผู้นั้น ๆ ที่เราจะกราบ

นักเรียนโรงเรียนไชยาวิทยา · ๑๙ มกราคม ๒๕๒๙

ท่านไม่ได้ใจดีกับทัวร์ที่มาถ่ายรูป

เมื่อคณะที่มาถึงดูเหมือนมาตามระเบียบมากกว่ามาฟัง ท่านพูดตรง ๆ ตั้งแต่ต้น

ขออย่าให้เสียเวลาเปล่า อย่าให้เปลืองเปล่า ๆ พยายามให้ได้ประโยชน์ ในการที่มา เวลานี้มักจะทำอะไรแบบผักชีโรยหน้าพอได้รายงาน ป่วยการ … จะยิ่งเป็นคนหลอกลวงมากขึ้น

นักเรียนโรงเรียนศรียาภัย จ.ชุมพร · ๖ ตุลาคม ๒๕๑๖

และกับคณะลูกเสือที่มาจากไกลในปี ๒๕๓๓ ท่านเปรียบเทียบกับผู้ฟังอีกกลุ่มหนึ่ง ที่ท่านเห็นอยู่ทุกปี

ท่านทั้งหลายมาหาความสนุกมากกว่ามาหาความรู้ จัดเวลาให้แก่การศึกษานิดเดียว พวกฝรั่งมาที่นี่เดือนหนึ่งสิบวันสิบคืน แต่คนไทยมาบึ้นๆ บึ้นๆเท่านั้น

ลูกเสือจากสุพรรณบุรี · ๑๗ ธันวาคม ๒๕๓๓

“อบรมลูกเสือ” ส่วนใหญ่ไม่ได้พูดกับลูกเสือ

ในตารางกลุ่มลูกเสือ–อนุกาชาด ๒๑ ครั้ง มีจำนวนไม่น้อยที่ผู้ฟังคือผู้ใหญ่ — ผู้กำกับ ผู้บริหารกิจการ ผู้เข้ารับการอบรมเป็นผู้นำ · ดูได้จากคำทักในนาทีแรก ซึ่งเป็นคนละแบบกับที่ท่านใช้กับเด็กโดยสิ้นเชิง

ท่านผู้ดำเนินกิจการลูกเสือและผู้กำลังรับการอบรม เพื่อจะดำเนินกิจการลูกเสือ ทั้งหลาย อาตมาขอถือโอกาสนี้บรรยายข้อความที่เป็นการอนุโมทนามากกว่า

อบรมลูกเสือ ที่ค่ายธรรมบุตร · ๒๒ มกราคม ๒๕๑๗

ค่ายลูกเสือ “ธรรมบุตร” ที่ปรากฏซ้ำในชื่อชุดคือค่ายที่อยู่ในพื้นที่สวนโมกข์ และท่านเคยใช้ชื่อค่ายเป็นหัวข้อบรรยายเสียเอง (๒๐ กรกฎาคม ๒๕๒๐) · ส่วนคำว่า “ลูกเสือ” ท่านก็หยิบมาอธิบายด้วยภาษาธรรมในอีกครั้งหนึ่ง (๑๕ สิงหาคม ๒๕๒๑ — “ความหมายของคำว่าลูกเสือโดยภาษาธรรม”)

ตารางเสียงทั้งหมด

แบ่ง ๓ กลุ่มตามชื่อชุดในทะเบียน แล้วเรียงตามเวลาในแต่ละกลุ่ม (๓๘ · ๑๒ · ๒๑ รายการ) · ความยาวทุกช่องวัดจากไฟล์เสียงจริง ด้วย ffprobe · ชื่อคณะอยู่ใต้หัวข้อ

คณะนักเรียนที่เดินทางมา ๓๘ รายการ · ๓๒ ชม. ๔๖ นาที

โรงเรียนจากทั่วประเทศพาเด็กมาสวนโมกข์ — ส่วนใหญ่มาครั้งเดียว

โรงเรียนวัดธารน้ำไหล และพิธีของเด็ก ๑๒ รายการ · ๙ ชม. ๔๑ นาที

โรงเรียนในวัด · พิธีแสดงตนเป็นพุทธมามกะ · วันเด็ก · วันส่งตายาย

ลูกเสือ เนตรนารี อนุกาชาด ๒๑ รายการ · ๑๖ ชม. ๑๙ นาที

ส่วนใหญ่จัดที่ค่ายธรรมบุตร — และผู้ฟังหลายครั้งคือผู้กำกับ ไม่ใช่ตัวเด็ก