ครูมาหาท่านพุทธทาส ๒๕๑๒–๒๕๓๖

ถ้านับตามอาชีพ ครูคือกลุ่มที่มาหาท่านพุทธทาสบ่อยที่สุด — ทะเบียนเสียงบันทึกไว้ ๑๕๘ ครั้ง จากราว ๑๑๔ คณะ ตลอด ๓๐ ปี ตั้งแต่ ๒๕๑๒ ถึง ๒๕๓๖ · แต่ต่างจากคณะอื่นตรงที่เกือบทุกคณะมาครั้งเดียว แล้วไม่ได้กลับมาอีก — ครูจากตรัง จากสิชล จากน่าน จากเชียงราย จากอำเภอเล็ก ๆ ในสุราษฎร์ธานี · ชื่อชุดในทะเบียนจึงไม่ใช่ชื่อหลักสูตร แต่เป็นชื่อของคนที่เดินทางมา

เรื่องนี้ต่อจากบทความ พุทธิกจริยธรรม ๒๕๐๕ ที่คุรุสภาเชิญท่านไปพูดกับครูที่กรุงเทพฯ · หลังจากนั้นทิศทางกลับด้าน — ครูเดินทางมาหาท่านที่ไชยาแทน และมากันไม่ขาดจนถึงปีสุดท้ายก่อนท่านมรณภาพ (รายการที่คุรุสภา ๒๕๐๕–๒๕๐๘ อยู่ในบทความนั้นแล้ว ไม่นับซ้ำในหน้านี้)

“คำว่าครู” — คำเดียวที่ท่านกลับมาอธิบายซ้ำตลอด ๓๐ ปี

เกือบทุกครั้งที่ผู้ฟังเป็นครู ท่านเริ่มด้วยการรื้อความหมายของคำว่า “ครู” ก่อน แล้วจึงค่อยพูดเรื่องธรรมะ · ครั้งแรก ๆ ที่ปรากฏในทะเบียนคือ ๒๕๑๔ ที่วิทยาลัยครูสงขลา และท่านเปิดด้วยการบอกว่าอย่าถือเป็นโอวาท

การพูดในวันนี้ขอให้ถือเสมือนหนึ่งว่าเป็นการปรึกษาหารือมากกว่า ที่จะเป็นโอวาทหรืออะไรทำนองนั้น … เราควรจะทำความเข้าใจกันถึงคำว่าครู หรืออุดมคติของครูนี้กันเสียบ้างก่อน แล้วก็จะรู้ได้เองว่าเรากำลังมีครูอยู่ในโลกนี้ หรือว่าไม่มี

“อุดมคติของครูกับโลกในสมัยปัจจุบัน” · วิทยาลัยครูสงขลา · ๒๔ สิงหาคม ๒๕๑๔

สิ่งที่ท่านหมายถึงมาจากรากศัพท์ ไม่ใช่จากระเบียบราชการ

คำว่า ครู ก็แปลว่า ผู้เปิดประตู รากศัพท์มันแปลว่า เปิดประตู ที่ถามว่าเปิดประตูอะไร เปิดประตู คอก ที่กักขัง เขาถือว่า สัตว์นี่เสมือนหนึ่ง ถูกกักขังอยู่ในคอก ที่มืด ที่เหม็น ที่ทนทรมาน แล้วครูก็เป็นผู้เปิดประตูให้สัตว์เหล่านั้น ออกมาจากคอกที่มืด ที่เหม็น ที่ทรมาน เป็นสัตว์ที่มีความสุข

“ค่าของความเป็นครู” · นักศึกษาครูสุราษฎร์ธานี · ๑๑ กุมภาพันธ์ ๒๕๒๒

และอีกความหมายหนึ่งที่ท่านยกมาบ่อยคือคำแปลภาษาอังกฤษ ซึ่งท่านใช้เป็นไม้บรรทัด วัดว่าคนที่มานั่งอยู่ตรงหน้ายังเป็นครูอยู่หรือไม่

พวกครูก็เป็นพวก เป็นผู้ที่สร้างโลกยิ่งกว่าพระเป็นเจ้า … แต่เดี๋ยวนี้ครูไม่ค่อยจะมี มีแต่ลูกจ้างสอนหนังสือหากินไปวันหนึ่งๆ ครูที่แท้จริงมีจิตมีวิญญาณสูง ทำหน้าที่ด้วยความหมายของคำว่าครูอย่างแท้จริง … คำว่าครู ปทานุกรมอินเดียแปลว่า Spiritual Guide นี่มีอะไรแปลกอยู่อย่างนี้ คือว่ามันไม่เกี่ยวกับเงินเดือน

คณะครูจากกรุงเทพฯ · ๒๒ เมษายน ๒๕๒๘

ประโยค “ลูกจ้างสอนหนังสือ” นี้คือคำเดียวกับที่ท่านบอกครูทั้งประเทศที่คุรุสภาเมื่อ ๒๕๐๕ ว่าอย่าเป็น “เรือจ้าง” — ห่างกันยี่สิบหกปี แต่เป็นข้อความเดียวกัน

“อาตมาก็จัดตัวเองว่าเป็นครู”

ครั้งหนึ่งในปี ๒๕๒๓ คณะข้าราชการครูฝ่ายบริหารจากกรุงเทพฯ มาถึงลานหินโค้ง ตอนบ่าย และเทปบันทึกการต่อรองหัวข้อกันสด ๆ ไว้ทั้งหมด

จะให้พูดเรื่องอะไรไม่ทราบ คณะผู้ฟัง: “พวกเราทั้งหมดเป็นข้าราชการครู และก็มีรายการอบรมตามหลักสูตรว่า จะต้องได้ฟังธรรมะสำหรับข้าราชการด้วยครับ” จะให้พูดเรื่องอะไร คณะผู้ฟัง: “ธรรมะสำหรับข้าราชการ” ไม่ใช่สำหรับครูหรือ คณะผู้ฟัง: “ข้าราชการครูครับ” ข้าราชการครู คณะผู้ฟัง: “ครับ”

คณะครูส่วนบริหารจากกรุงเทพฯ · ลานหินโค้ง · ๑๔ พฤษภาคม ๒๕๒๓

แล้วท่านก็เปิดคำบรรยายด้วยการวางตัวเองไว้ในอาชีพเดียวกับผู้ฟัง

ท่านทั้งหลายก็เป็นครู อาตมาก็จัดตัวเองว่าเป็นครู แต่ว่าขึ้นสังกัดอยู่กับ พระพุทธเจ้า ผู้เป็นจอมบรมครู ท่านทำงานตามคำสั่งและอุดมคติขององค์การที่ท่านสังกัดอยู่ อาตมาก็ทำงานตามความมุ่งหมายหรือพระพุทธประสงค์

ครั้งเดียวกัน

ในคำบรรยายเดียวกันนั้นท่านให้นิยาม “การศึกษา” ที่สั้นที่สุดเท่าที่พบในชุดนี้ — “การทำให้มีธรรมะอยู่ในหัวใจของประชาชนพลเมือง นั้นละคือการศึกษา”

“เรามาเป็นครูเอาบุญกันเถิด”

เมื่อผู้ฟังเป็นครูประจำการที่มาเป็นคณะจากต่างจังหวัด และไม่ได้กำหนดหัวข้อมา ท่านมักเลือกเรื่องเดียวกัน คือค่าของอาชีพที่พวกเขาทำอยู่แล้วทุกวัน

อาตมาได้รับคำขอร้องให้พูดเรื่องอะไรก็ได้ ก็เลยคิดว่ามันก็ต้องเป็นเรื่อง ที่เกี่ยวกับความเป็นครู โดยจะให้หัวข้อตามความพอใจ อ่า, ของตัวเองว่า “เรามาเป็นครูเอาบุญกันเถิด” … เพราะว่ามันเป็นอาชีพ เอ่อ, ที่ได้บุญ เป็นบุญเป็นกุศลอยู่ในตัว เดี๋ยวนี้ดูเหมือนจะไม่ค่อยนึกกันถึงข้อนี้

ครูบาอาจารย์จากตรัง · ๒๓ พฤศจิกายน ๒๕๒๒

และคำทักทายเปิดรายการที่ใช้ซ้ำแทบทุกคณะตลอดยี่สิบปีคือประโยคเดียวกัน — “ท่านที่เป็นครูบาอาจารย์ทั้งหลาย อาตมาขอแสดงความยินดีในการมาของท่านทั้งหลาย สู่สถานที่นี้” — ฟังดูเป็นพิธี แต่เมื่อเห็นว่าคณะที่นั่งอยู่คือครูอำเภอหนึ่ง ที่นั่งรถมาทั้งวัน ประโยคนี้ก็ตรงตามตัวอักษร

ใครมาบ้าง

อ่านชื่อคณะในตารางเรียงกันจะเห็นภาพการศึกษาไทยยุคนั้นทั้งระบบ: นักศึกษาฝึกหัดครูจากวิทยาลัยครูสงขลา–นครศรีธรรมราช–เพชรบุรี–ชลบุรี–จันทรเกษม · ครูประจำการเป็นคณะรายจังหวัดและรายอำเภอ · ผู้บริหารโรงเรียนและศึกษานิเทศก์ · ครูอนุบาล ครูพลศึกษา ครูอาชีวะ ครูเทคนิค ครูสอนจิตวิทยา · ไปจนถึงครูโรงเรียนคริสต์ — มาแตร์เดอี เรยินา และชุดที่ทะเบียนเรียกตรง ๆ ว่า “อบรมครูคริสต์” (๖ ตุลาคม ๒๕๒๑)

ตารางเสียงทั้งหมด

เรียงตามเวลา แบ่งเป็น ๔ ช่วง · ความยาวทุกช่องวัดจากไฟล์เสียงจริงด้วย ffprobe · กดปุ่มฟังเล่นได้ในหน้านี้เลย

พ.ศ. ๒๕๑๒–๒๕๑๙ ๒๘ รายการ · ๓๕ ชม. ๔๒ นาที

ชื่อคณะผู้ฟังอยู่ใต้หัวข้อ — คณะส่วนใหญ่มาครั้งเดียว

พ.ศ. ๒๕๒๐–๒๕๒๔ ๔๘ รายการ · ๕๕ ชม. ๔๓ นาที

ชื่อคณะผู้ฟังอยู่ใต้หัวข้อ — คณะส่วนใหญ่มาครั้งเดียว

พ.ศ. ๒๕๒๕–๒๕๒๙ ๕๗ รายการ · ๖๒ ชม. ๕๕ นาที

ชื่อคณะผู้ฟังอยู่ใต้หัวข้อ — คณะส่วนใหญ่มาครั้งเดียว

พ.ศ. ๒๕๓๐–๒๕๓๖ ๒๕ รายการ · ๒๘ ชม. ๔๙ นาที

ชื่อคณะผู้ฟังอยู่ใต้หัวข้อ — คณะส่วนใหญ่มาครั้งเดียว