พุทธิกจริยธรรม ๒๕๐๕ — เมื่อท่านพุทธทาสบอกครูว่า “เลิกเป็นเรือจ้าง”

ครูในฐานะ “ปูชนียบุคคล” พ้นจากความเป็นลูกจ้าง

ต้นปี ๒๕๐๕ คุรุสภาจัดอบรมครูและนิมนต์ท่านพุทธทาสมาบรรยายเป็นชุด ท่านเปิดครั้งแรกด้วยการประกาศกลุ่มผู้ฟังของตัวเองให้ชัดเสียก่อน

ท่านที่เรียกตนเองว่าเป็นครูทั้งหลาย ซึ่งมีท่านรัฐมนตรีเป็นประธาน อาตมาจะไม่กล่าวการบรรยายนี้โดยมุ่งหมายบุคคลประเภทอื่น นอกจากประเภทที่เรียกตัวเองว่าเป็นครู

ครั้งที่ ๑ “แนวสังเขปทั่วไปเกี่ยวกับจริยธรรม” · ๕ มกราคม ๒๕๐๕

สิ่งที่ท่านทำทั้งชุดคือยกสถานะของอาชีพครูขึ้นเป็นเรื่องทางวิญญาณ โดยเริ่มจาก การขอให้ผู้ฟังทบทวนความหมายของคำว่า “ครู” เสียใหม่ตั้งแต่ครั้งแรก

การที่เราถือเอาความหมายของคำว่าครูตามอุดมคตินี้เท่านั้น ที่จะช่วยให้ครูทั้งหลายตั้งอยู่ในฐานะเป็นปูชนียบุคคล พ้นจากความเป็นลูกจ้าง

ครั้งที่ ๑ · ๕ มกราคม ๒๕๐๕

แล้วท่านก็พูดเรื่องเดียวกันนี้ตรง ๆ อีกครั้งในช่วงตอบคำถามของครั้งสุดท้าย

เงินเดือนที่ครูได้รับนั้นเป็นขยะมูลฝอย เหมือนกับธูปเทียนที่จุดบูชาคุณ เท่านั้น

ครั้งที่ ๙ “การธำรงรักษาและการเผยแผ่จริยธรรม” · ๒๔ มกราคม ๒๕๐๕

เมื่อมีผู้ถามว่าศิษย์ที่กตัญญูย่อมเห็นครูเป็นปูชนียบุคคล ส่วนศิษย์ที่อกตัญญูเห็นครูเป็น “เรือจ้าง” นั้นถูกหรือไม่ ท่านตอบด้วยการโยนโจทย์กลับไปที่ตัวครูเอง

ถ้าผู้ถามเป็นครู ก็เลิกเป็นเรือจ้าง แสดงอาการของความไม่เป็นเรือจ้างนี้ให้ศิษย์เห็นอยู่ทุกเมื่อ

ครั้งที่ ๙ · ช่วงตอบคำถาม

โครงของชุด: แนวเดียว · ศัตรูตัวเดียว · ปลายทางเดียว

ทั้ง ๙ ครั้งวางเรียงเป็นลำดับเดียวกันกับที่ครูจะต้องใช้สอนเด็ก: เริ่มจากนิยาม แล้วไล่ไปที่ศัตรู เป้าหมาย ตัวแท้ การใช้ในชีวิตประจำวัน เครื่องมือ และการรักษา–เผยแผ่ · ท่านบีบเนื้อหาที่ครูต้องใช้ให้เล็กที่สุดตั้งแต่ครั้งแรกว่า จริยธรรมที่จะอบรมกันนั้น “เท่ากับใบไม้กำมือเดียวไม่มากมายอะไร ใช้ให้เป็นประโยชน์แก่ชีวิตประจำวันได้”

ครั้งที่ ๒ ซึ่งยังไม่มีไฟล์เสียงเผยแพร่ เป็นครั้งที่วางหลักสำคัญที่สุดของชุด — โชคดีที่ท่านทบทวนไว้เองในครั้งสุดท้าย จึงยังรู้ว่าครั้งนั้นพูดอะไร

ในครั้งที่สองได้กล่าวถึงแนวซึ่งมีอยู่เพียงแนวเดียวของจริยธรรม กล่าวคือ การฝึกเพื่อความไม่ยึดมั่นตัวตนหรือเห็นแก่ตน ซึ่งเป็นแนวที่ใช้ได้หมดในทุกกรณี

ครั้งที่ ๙ · ท่านทบทวนครั้งที่ ๑–๘ ทั้งหมดก่อนเข้าเรื่อง

ครั้งที่ ๓ ระบุศัตรูของจริยธรรมไว้ตัวเดียวคือกิเลส โดยชี้ไปที่วัตถุนิยมในวัฒนธรรมร่วมสมัย (โปสเตอร์หนัง เพลง แฟชั่น การประกวดนางงาม) แล้วอธิบายโครงสร้างกิเลสอย่างละเอียด เพื่อให้ครูมีเครื่องมือไปสอนต่อ — ท่านปิดครั้งนั้นด้วยการขอร้องข้อหนึ่งที่ใช้ได้กับครูทุกยุค

โปรดอย่าได้คิดว่ามีธรรมะข้อไหนที่อยู่สูงเหนือวิสัยที่จะนำมาอธิบายแก่เด็กได้

ครั้งที่ ๓ “อุปสรรค ศัตรู ความรวนเร การพังทลายของจริยธรรม” · ๑๐ มกราคม ๒๕๐๕

ครั้งที่ ๕ ตอบว่าปลายทางของจริยธรรมคือความว่างจากกิเลส (“ในศาสนาทุกศาสนาจึงเปรียบกิเลส ว่าเป็นเสมือนภูตผีปีศาจ”) · ครั้งที่ ๖ ระบุตัวแท้ว่าคืออริยมรรคมีองค์ ๘ · ครั้งที่ ๘ อธิบายธรรมะที่เป็น “เครื่องมือ” ของธรรมะข้ออื่น พร้อมคำเตือนว่าเครื่องมือนั้น “ถ้าใช้ไม่เป็นก็บาดมือได้เหมือนกัน”

ครั้งที่ ๔ — ครั้งพิเศษวันอาทิตย์ ที่ท่านเล่านิทานเซนให้ครูฟัง

ครั้งที่ ๔ ไม่เหมือนครั้งอื่นทั้งในเนื้อหาและในบัญชี: เป็นการเล่านิทานเซน ชุด “เซนเนื้อ เซนกระดูก” (Zen Flesh and Zen Bones) เริ่มจากเรื่องท่านโพธิธรรม ทดสอบศิษย์ และเรื่อง “ถ้วยชาล้น” — ตั้งใจให้เป็น “มหรสพทางวิญญาณ” แก้ข้อที่คนคิดว่า จริยธรรมเป็นเรื่องน่าเบื่อ ท่านอธิบายเองว่าธรรมะที่พูดได้เขียนได้นั้นยังเป็นเพียงชั้นเนื้อชั้นกระดูก

เซนที่แท้จริงหรือธรรมะที่เป็นตัวเซนที่แท้จริงนั้น ไม่อาจจะบรรยายได้ด้วยคำพูด

ครั้งที่ ๔ “มหรสพทางวิญญาณเพื่อจริยธรรม” · ๑๔ มกราคม ๒๕๐๕

และครั้งนี้เองที่ให้หลักฐานยืนยันการจับคู่เสียงกับหนังสือ เพราะท่านทบทวนไว้ในครั้งที่ ๙ ว่า

ในครั้งที่สี่ เป็นครั้งพิเศษ เป็นวันอาทิตย์ ได้กล่าวถึง มหรสพทางวิญญาณเพื่อจริยธรรมสำหรับมนุษย์ในยุคปรมาณู

ครั้งที่ ๙ · ๒๔ มกราคม ๒๕๐๕

แผนที่เสียง ↔ ตอนในหนังสือ

ชุดนี้พิมพ์เป็น ธรรมโฆษณ์ เล่ม ๑๕ “พุทธิกจริยธรรม” ซึ่งอ่านฉบับเต็มได้บนเว็บนี้แล้ว บทความนี้จึงไม่เล่าเนื้อซ้ำ แต่ทำสิ่งที่ยังไม่มี — จับคู่ว่าเสียงครั้งไหนคือตอนไหน · การจับคู่ไม่ได้อาศัยเลขครั้งอย่างเดียว แต่ยืนยันสองทาง: ① ท่านทบทวนชื่อเรื่องของครั้งก่อน ๆ ไว้เองในครั้งที่ ๗ และ ๙ ตรงกับชื่อตอนในเล่มทุกครั้ง ② เล่มพิมพ์หัวปาฐกถาพร้อมวันที่ (น.๒๓๙ = ครั้งที่ ๗ ๒๐ ม.ค. · น.๓๑๓ = ครั้งที่ ๙ ๒๔ ม.ค.) ตรงกับวันที่ในทะเบียนเสียง

คุรุสภาไม่ได้จบที่ ๒๕๐๕

หอประชุมคุรุสภาเป็นเวทีที่ท่านกลับมาอีกหลายครั้งในปีต่อ ๆ มา และเป็นสถานที่ของ ธรรมสากัจฉากับ ม.ร.ว.คึกฤทธิ์ ปราโมช ซึ่งเป็นวิวาทะที่ถูกอ้างถึงมากครั้งหนึ่ง · ที่น่าสนใจคือเสียงของครั้งที่ปิดเรื่องยังอยู่ — ในการบรรยาย ๑๙ มกราคม ๒๕๐๘ ท่านทบทวนเองว่าชุดนี้ตั้งหัวข้อไว้สามหัวข้อ แต่สองครั้งแรกพูดได้ไม่จบ

หัวข้อที่ 1 งาน คือการปฏิบัติธรรม หัวข้อที่ 2 การทำงานด้วยจิตว่าง และหัวข้อที่ 3 หมวดธรรมที่จะพึงใช้ในการทำงานด้วยจิตว่าง

“หมวดธรรมทำงานด้วยจิตว่าง” · ๑๙ มกราคม ๒๕๐๘ — ท่านระบุว่าครั้งนี้คือครั้งที่ ๓ ที่พูดหัวข้อที่ค้างให้จบ

เสียงที่เผยแพร่แล้วของคุรุสภาปี ๒๕๐๖–๒๕๐๘ · ๕ รายการ รวม ๘ ชม. ๑๔ นาที