ดวงตาที่เห็นธรรม ตอนที่ ๑ — ธรรมจักษุ — ดวงตาที่เห็นธรรมคืออะไร

น.5 ข้อนี้ ควรจะทรายได้เองว่าธรรมจักษุนั้น เป็นผลของ การฟังเรื่องอริยสัจ. ผู้ใดได้ฟังเรื่องอริยสัจ มีธรรมจักษุ เกิดขึ้น ข้อนี้หมายความว่า ผู้นั้นได้เริ่มเห็นธรรมะที่เป็นตัว พุทธศาสนา ; แม้ว่าจะยังไม่ละกิเลสได้สิ้นเชิง แต่ก็เป็น การแน่ว่าจะละกิเลสได้สิ้นเชิง ในโอกาสต่อไป. ในระดับของการได้ธรรมจักษุนี้ หมายถึงความเป็น พระโสดาบัน. พระโสดาบันก็แปลว่า ผู้แรกถึงกระแส กระแสนั้น คือกระแสแห่งพระนิพพาน. ผู้ถึงกระแสแห่ง พระนิพพานก็หมายความว่า เป็นผู้ที่แน่นอนต่อการบรรลุ พระนิพพาน มีอันไม่เวียนกลับเป็นธรรมดา แน่นอนต่อการ ก้าวไปสู่คุณธรรมเบียงหน้าเป็นลำดับ ๆ ไป จนกระทั่งถึง อันดับสูงสุด คือเป็นพระอรหันต์ ดังนั้น คำว่าธรรมจักษุ ก็มีความหมายอย่างเดียว กันกับคำว่า โสดาบัน คือผู้แรกถึงกระแสของพระนิพพาน

น.6 ๔ นั้นต้องมีธรรมจักษุเกิดขึ้นเห็นธรรม. หรือกล่าวกลับกัน ก็คือผู้ที่มีธรรมจักษุมองเห็นธรรมจริงแล้ว ผู้นั้นย่อมถึง กระแสแห่งพระนิพพาน. ด้วยเหตุนี้จึงได้กล่าวว่า การถึงกระแสพระนิพพาน นั้นเป็นอันเดียวกันกับการได้ธรรมจักษุ. ผลของการแสดง ธรรมจักกัปปวัตตนสูตรแก่ภิกษุปัญจวัคคีย์นั้น ปรากฏชัดอยู่ ว่าทำให้พระอัญญาโกณฑัญญะเกิดธรรมจักษุ และเห็นธรรม การเห็นนั้น มีใจความสำคัญว่า "ยังกิญจิ สมุทยะ ธัมมัง" สิ่งไร ๆ มีการเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ; "สัพพันตัง นิโรธะ ธัมมัง" สิ่งนั้น ๆ ทั้งหมดมี การดับไปเป็นธรรมดา. ผู้สนใจในเรื่องนี้จะต้องสังเกต และกำหนดข้อความ นี้ไว้ให้ดีๆ ให้แน่ชัดว่า สิ่งใดมีการเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่ง นั้นมีความดับเป็นธรรมดา. ถ้าจะให้สั้นลงไปอีกก็ต้องว่า สิ่งใดมีความเกิด สิ่งนั้นต้องมีความดับ. ถ้าสิ่งใดไม่มี ความเกิด สิ่งนั้นก็ไม่มีความดับ เราจึงแยกสิ่งทั้งหลายทั้งปวงได้เป็น ๒ ฝ่าย หรือ