Buddhadasaน.69 สิ่งควรนึกถึงในคาบสมัยแห่งการออกพรรษานี้ คือความหลุด พ้น หรือการถูกปลดปล่อย ออกมาสู่อิสรภาพ โดยน้ำมือของธรรมชาติ อันเวียนมา บรรจบรอบอีกวาระหนึ่ง กล่าวคือฤดูฝนซึ่งกักกันการจาริกของเหล่าบรรพชิตซึ่งได้สิ้น ฤดูผ่านพ้นไปแล้ว ทำความบันเทิงให้แก่นักท่องเที่ยว และบุคคลผู้ประกอบการงาน กลางแจ้งได้ทั่วกัน. เราพิจารณาดูกันอย่างละเอียดแล้วย่อมได้คติในเรื่องนี้มากขึ้น ตามควร.
น.70 ๖๔ การติด และการหลุดสองอย่างนี้ ตามความรู้สึกของคนทั่วไป ถือว่าเป็นของคู่กัน. แต่ตามความจริงนั้น การหลุดที่คู่กันกับการติดนั้น หาใช่การ หลุดไม่ เพราะยังสัมพันธ์อยู่กับการติด ไม่เท่าไรก็จักเวียนมาสู่การติดซ้ำเป็นครั้งที่ สองที่สาม ฯลฯ เช่นเดียวกับการเข้าออก ๆ พรรษานั้นเหมือนกัน. การหลุดที่แท้ จริงเป็นของเดี่ยว หรือธรรมเอก ไม่มีคู่ แต่ก็ไม่ทราบว่าจะเรียกชื่อให้แปลกไปว่า กระไร เพราะหูของคนเราฟังถูกหรือฟังออกแต่ในเรื่องของคู่ คือมีคู่เปรียบเทียบให้ เห็นความหมายตรงกันข้ามเท่านั้น, ในโลกนี้เต็มไปด้วยของคู่ เช่นดีชั่ว บุญบาป ร้อนเย็น หวานขม ฯลฯ ฯลฯ. ความรู้หรือสติปัญญาของมนุษย์จึงถูกขังอยู่ในวง ของ ๆ คู่ เหลียวไปทางไหนก็ถูกสกัดกั้นอยู่ด้วยความหมายของ ๆ คู่ เลยนั้นไปทราบ ไม่ได้. ข้อนี้เองทำให้มนุษย์ถูกจำกัดเขตต์อยู่ในกรอบวงแคบ ๆ ไม่มีอะไรมากไป กว่าความวนเวียนอยู่ในวงของ ๆ คู่นั้นเอง. ทั้งที่ความเกิดและความตาย หรือความติด กับความหลุดก็ตาม ไม่มีความหมายแตกต่างอะไรกัน มนุษย์ก็หยิ่งตัวเองว่ามีความ รู้ในสิ่งที่แตกต่างกัน คือรู้ทั้งสองฝ่าย แต่ไป ๆ มา ๆ ในที่สุดความหลุดของเขาก็คือ ความติดนั่นเอง ความตายก็คือความเกิดนั่นเอง. ไม่มีใครหัวเราะใครกันในเรื่องนี้ นั่นไม่ใช่เพราะว่าอยู่ในสภาพหัวอกเดียวกัน แต่ว่าเป็นเพราะไม่มีใครทราบว่า มันมีความหลุดที่ไหน มากไปกว่านี้อีก. การออกพรรษา ก็คือการเวียนไปสู่การเข้าพรรษา โดยอรรถะ คือความหมายมันจึงเป็นอย่างเดียวกัน คือการเวียนไปในวงเวียน. แต่โดยพยัญชนะ คือตามตัวหนังสือหรือถ้อยคำนั้น มันแตกต่างกัน และอย่างตรงกันข้าม คืออย่าง หนึ่งเข้าไป อย่างหนึ่งออกมา. นี่เป็นการแสดงอยู่ชัดเจนแล้วว่า การหลุดที่ถูกต้อง นั้น ต้องอยู่นอกไปจากนี้อีก คือนอกออกไปจากวงของความวนเวียน ซึ่งจะไม่ทำ ให้ต้องเข้าพรรษา หรือออกพรรษาอีกต่อไป. แต่เมื่อใครก็ตาม พอใจแน่นแฟ้น เสียแล้วในการเข้า หรือการออกพรรษาก็ตาม อย่างใดอย่างหนึ่งแล้ว ก็ย่อมจะ
น.71 ๖๕ ชักใยพันตัวเองจนมิดอยู่ในนั้น. ความประมาทหรือความไม่เอาใจใส่ของพุทธบริษัท เรา ก็มีมากไม่น้อยกว่าของพวกอื่น จนถึงกับทำให้จมอยู่ในโลกแห่งความเพ้อถึง สันติภาพถาวรกับเขาด้วยเหมือนกัน คือการหลงยึดถือเอาการหยุดพักเหนื่อยหรือเพื่อ เตรียมสงครามว่านั่นคือสันติภาพ. สำหรับมนุษย์เช่นนี้ สงครามกับสันติภาพคือของ อย่างเดียวกัน และเป็นสิ่งเดียวกันด้วย. แต่ไม่มีใครหัวเราะใคร เพราะเราเป็น โรคอย่างเดียวกัน แล้วต่างคนต่างก็ไม่ทราบว่าตนเป็น. สิ่งที่เรากำลังละเมอเพื่อฝั่น ว่าเป็นของคู่และตรงกันข้ามนั้น ที่แท้มันเป็นของอย่างเดียวกัน และสิ่งเดียวกันอย่าง ที่แยกกันไม่ออก แล้วในโลกนี้ของคู่ที่แท้จริงมันจะมีได้อย่างไร นอกจากของคู่ของ อวิชชา. ร้อนกับเย็น เป็นคู่เคียงกันอยู่ได้เฉพาะในที่ ๆ มีอวิชชา แม้ ที่สุดแต่อวิชชากะจิริตกะจ้อยร่อยที่เป็นเหตุให้ไม่ทราบว่า ความเย็นก็คือความร้อน อีกขนาดหนึ่งเท่านั้น ไม่ต้องมากไปถึงอวิชชาขนาดมหาศาลที่ทำให้ยึดสิ่งทั้งหลายโดย ความเป็นของ ๆ ตน. เมื่อไม่ทราบว่าความเย็นก็คือความร้อนขนาดหนึ่งเช่นนี้แล้ว ใจ ของเราก็ถูกขังอยู่ในวงจำกัดแคบ ๆ ของฝ่ายนี้ จำกัดให้รู้ 1 จำกัดให้คิด ! จำกัดให้ ปรารถนาต้องการ ! ซึ่งล้วนแต่เป็นไปในทางเอาผ้าปิดตาแล้วชกต่อยตัวเอง ด้วย สำคัญว่าเป็นคนอีกคนหนึ่ง เช่นเดียวกับที่เข้าใจว่าความเย็นกับความร้อน หรือฝ่าย ติดกับความหลุด ฯลฯ ฯลฯ เป็นของคู่กันนั้นเหมือนกัน. ฝ่ายโน้น หรือฝ่าย ตรงข้ามแท้จริง ก็ไม่เคยถูกใครนึกถึงว่ามี หรือนึกถึง ก็นึกอย่างลม ๆ แล้ง ๆ เพราะว่ากำลังถูกขังอยู่ทั้งกายและใจและเหลือที่จะรู้สึกว่าถูกขัง เพราะว่ากลุ่มใยนี้ แมลงมุมมันชักของมันขึ้นเอง. มนุษย์มี ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ ที่รู้สึกได้เพียงแค่ ไหน อย่างไรแล้วก็ยุติแน่นแฟ้นเอาว่าความจริงมีเพียงเท่านั้น. จะมีคุกตรางที่ไหน ร้ายกาจไปกว่าคุกตรางอันนี้ ! คุกในโลกทั้งหมดรวมกันแล้ว ยังไม่เท่าคุกชนิดนี้ของ
น.72 ๖๖ คนเพียงคนเดียว เพราะว่ามันกักขังเขาเด็ดขาดจากการรู้จักตัวเอง และความหลุด- รอดของตัวเอง ชนิดที่คุกตรางทั้งหลายในโลก ไม่อาจกักขังเขาได้มากมายถึงเพียง นั้นเลย. เมื่อเราพากันออกพรรษาของเราได้ โดยที่ความรู้สึกแห่งของคู่ในโลกนี้ ทำอะไรเราไม่ได้แล้ว เราก็จะเข้าใกล้ความหลุดรอดอันแท้จริง ความหลุดที่ไม่ คู่กับความติด ! อย่างรวดเดียวถึงโดยไม่ต้องสงสัย พุทธทาส ภิกขุ ออกพรรษา ๒๔๙๑