ชุมนุมอภิลักขิตกาลพจน์ ตอนที่ ๘ — เข้าพรรษา-ออกพรรษา ๒๔๘๕

น.6 ๑๖๑ ภาคผนวก คำปราศรัย ณ สารนาถ, อินเดีย สาสน์ส่งไปอ่านในที่ชุมนุมนิสสิตมหาจุฬา ฯ ๑๖๙ ๑๗๔ อนุโมทนา ๑๘๐ คำปรารภพระธรรม ๑๘๓ คำปรารภแด่เพื่อนสหธรรมมิก ๑๘๗ เพื่อนสหธรรมิกที่ยังหย่อนพรรษายุกาล ๑๙๐ บันทึกคำปราศัย ของ ท่านพุทธทาส ภิกขุ มาตุบูชานุสรณ์ ฯ ๑๕๔ ๑๕๗

น.7 ถึงเพื่อนนักศึกษาหนุ่มทั้งหลาย ! สำหรับชีวิต ที่กำลังท่องเที่ยวไปในวัฏฏสงสารสาครแห่งความ ทุกข์นั้น มีความจริงที่ควรเข้าให้ถึง คือข้อที่ว่า การพยายามหาทางให้เกิดความรู้ เอาชนะความทุกข์ใจให้ได้ ทั้งของตนเองและครอบครัว นั่นคือ "หน้าที่" ของชีวิตทั้งมวล. ส่วนการประกอบการงานภายนอก เช่นงานอาชีพ หา เลี้ยงกันในครอบครัวเป็นต้นนั้น เป็นเพียง "งานอดิเรก" ของชีวิต ที่กำลัง ผ่านวัฏฏสงสารแผล็บ ๆ ไป.

น.8 ๒ ทั้งนี้ เพราะว่าผลที่เราได้จากงาน ภายนอก ทางกายเหล่านั้น แม้สมบูรณ์แล้ว ก็ยังบำบัด "ความหนัก" ของจิตต์ได้น้อยเหลือเกิน หรือมิหนำ บางทีกลับเป็นทางให้หม่นหมองมากขึ้นกว่าเดิม. ส่วนผลที่ได้จากการศึกษาและรู้สัจจ- สภาวะของชีวิตนั้น ย่อมให้สิ่งที่ชีวิตต้องการ หรือที่มันกำลังค้นหาง่วนอยู่ โดยไม่รู้ ว่าอยู่ที่ไหน และตนก็หิวจัด แต่ไม่ทราบว่าหิวอะไร, อย่างครบถ้วนจริง ๆ. ข้อที่ทำอะไรไม่สำเร็จสมหวังในส่วน "งานอดิเรก" นั้น ไม่ น่าเสียใจเลย. ส่วนข้อที่ไม่ประสพความสำเร็จในสิ่งอันเป็น "หน้าที่" นั้นชิ น่า เสียใจนัก แต่ข้อที่มาเข้าใจผิด หลงเอา "หน้าที่" เป็นงานอดิเรก, เอา "งาน อดิเรก" มาเป็นหน้าที่ นั่น น่าเสียใจยิ่งไปกว่าอีก. ยิ่งกว่านั้นขึ้นไป ยังมีมิตรสหายบางคนเห็นไปว่า ฆราวาส ยุ่งมาก คงไม่สามารถศึกษาให้รู้ปรมัตถธรรม เลยทอดอาลัยเสีย. นี่ยิ่งไปกว่าน่า เสียใจเสียอีก. แท้ที่จริงสำหรับ "นักธรรม" แล้ว ไม่มีฆราวาส ! ไม่มีนักบวช !! มีแต่กายกับใจที่มีความคิดนึกได้ และต้องการความหลุดพ้นจากสิ่งที่กลุ้มรุมตนอยู่เท่า- นั้น. ถ้าเขาไม่คิดอย่างที่แล้วมา ปรมัตถธรรมจะเข้าไปปรากฏในใจได้มากขึ้น. ลอง เปรียบเทียบดูว่า เมื่อท่านยังไม่เคยคิดเช่นนั้น กับเมื่อมามัวแต่คิดอยู่เช่นนั้น ใน สมัยไหนท่านได้รับรสแห่งธรรมมากกว่ากัน ? ความดับทุกข์ ต้องก่อขึ้นที่ความทุกข์, เช่นความรวยต้องก่อ ฐานของมันขึ้นบนความจน 1 ถ้าฆราวาสมีทุกข์มาก ฐานของมันย่อมมั่นคงดี และมี ทางงอกงามได้มาก. เมื่อสิ่งทั้งปวงมีคุณสมบัติประจำตัว (Qualification) อยู่พร้อม ทั้งสองอย่างเช่นนี้แล้ว ทำไมจะต้องโยนบาป ให้แก่ความเป็นฆราวาสของตนด้วยเล่า. - ที่แท้มันเป็นเพียงความยึดถืออันหนึ่งเท่านั้น. คนหิวมากหรือระหายมาก ควรหรือ ไม่ที่อาจจะกินหรือดื่มได้มาก. ฉะนั้นถ้ามองให้สุขุม ฆราวาสมีทางที่จะดื่มรสแห่ง ธรรมได้มาก ดุจเดียวกับคนร้อนจัดย่อมอาบน้ำได้มากกว่าคนที่เย็นสบายดีอยู่แล้ว ฉันใดฉันนั้น.

น.9 ๓ ยิ่งอยากรวย จะยิ่งจน. ยิ่งอยากจน จะยิ่งรวย. และมัน จะเป็นในทันทีที่อยากนั่นเอง. เพราะโลกเรานี้เป็นเพียงความรู้สึกของจิตต์อย่างเดียว เท่านั้น, ถ้าความรู้สึกนั้น ๆ ถูกต้อง จิตต์ก็พบกับความสุข. จิตต์จึงเป็นผู้สร้าง อะไรให้เราได้ทุก ๆ อย่าง. ถ้าเศรษฐีคนหนึ่ง เข้าใจว่าตนยังจนอยู่ อยากรวย เท่ามหาเศรษฐีอีกคนหนึ่งอย่างรุนแรง. เช่นนี้แล้ว ความรู้สึกในจิตต์ของแก จะ ไม่ต่างอะไรกับจิตต์ของตาดี ที่อยากได้กระบืออีกสักสองตัวเท่านั้น. เพราะฉะนั้น การศึกษาอบรมจิตต์ให้รู้เห็นอย่างถูกต้อง จึงเป็นของจำเป็นโดยตรง. มิฉะนั้น จะ ไม่สามารถขจัดปัดเป่าทุกข์ไปจากตนได้ แม้จะเป็นใครก็ตาม, จะต้องหาทุกข์ใหม่มา กลบเกลื่อนทุกข์เก่า หลอกตัวเอง ให้หลงไปว่าสุขชั่วครู่ชั่วครั้งอยู่เสมอ. กายนี้เปรียบเหมือนม้า. ใจเหมือนเจ้าของม้า. ปรมัตถ- ธรรมของชีวิตคือดินแดนอันใหญ่กว้าง. การศึกษาชีวิตเท่ากับการขี่ม้าไป จนกว่าจะลุถึงจุดที่ประสงค์ กล่าวคือสภาพที่ใจเป็นอิสสระเหนือทุกข์ ทั้งมวลได้. จงเลี้ยงม้าไป, ขี่ม้าไป, - เลี้ยงม้าด้วยสัมมาอาชีวะ และ เลี้ยงเจ้าของด้วยโอชารสอันเกิดแต่ธรรม, ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ ทุกเมื่อ. นั่นคือศิลปะแห่งการครองชีพ. การทำได้ดีกว่าปีเก่าในศิลปะอันนี้ นั่นแหละคือ ความสุขปีใหม่, คำอวยพรอย่างเดียวใช้ไม่ได้. เราเคย อวยพรกันมาแล้วนับปีไม่ไหว ! ขอจงสามารถก้าวหน้าในศิลปะอันนี้ เทอญ. ความสุขปีใหม่จะกลายเป็น "ฝันจริง." พุทธทาส ภิกขุ ๑ เมษายน ๒๔๘๒

น.10 ศานติสุขที่แท้จริง คือการที่ใจเป็นอิสสระเหนือ "เหยื่อ" ของ โลกทุกชนิด. การครองชีพแม้ที่เงียบ ๆ ง่ายและสุจริตนั้นเป็นเพียง ความผาสุก ( Happiness ) เท่านั้น ยังหาใช่ ศานติสุข ( Peace ) อันแท้จริงไม่, เพราะความ พอใจในภาวะเช่นนั้นของตนยังเป็นเพียงเหยื่อโลกชั้นประณีตเท่านั้น และเปลี่ยน แปลงได้. ส่วนการดื่มกิน “เหยื่อของโลก" ชั้นธรรมดา แม้จะอิ่มหนำสำราญเพียงไร ก็เป็นเพียง ความเพลิน ( Pleasure ) เท่านั้นเอง จะเป็นศานติสุขและความผาสุก ไปไม่ได้เลย. แม้กระนั้นคนเราทั่วไป ก็ยังเรียกสิ่งทั้งสามนี้ว่า ความสุข โดยเสมอ กัน ดังจะเห็นได้จากการส่งของขวัญปีใหม่ ซึ่งให้ "ความเพลิน" ได้เล็กน้อย เรา

น.11 ๕ ก็เรียกว่าส่งความสุขปีใหม่, และคำอวยพร ให้ได้ "กินเหยื่อโลก" มาก ๆ เราก็ เรียกว่าส่งความสุขปีใหม่ด้วย. แต่ก็มิใช่เป็นคำที่ผิด ถ้าเราจะแบ่งสิ่งที่คนเราเรียก กันว่าความสุขให้เป็นชั้น ๆ และถือว่า เป็นเสมอเหมือนบันไดแห่งกันและกัน. แม้ว่าความสุขปีใหม่ คือความใกล้ต่อความเป็นอิสสระจากเหยื่อ โลก ยิ่งกว่าปีเก่า ; แต่ความเป็นอิสสระนี้ มาจากความรู้จักโลกอย่างถูกต้อง โดย ซึมซาบในรสของโลกมาอย่างทั่วถึงแล้ว จะเป็นโดยการเข้า " ผ่าน " ไปในโลก, หรือการพิจารณาโดยไม่ต้องเข้า "คลุก" ก็ตาม เพราะฉะนั้น, แม้จะเป็นการเนิ่น- ช้าไปบ้าง, การ "ดื่มกินโลก" อย่างเต็มที่ ย่อมช่วยให้คนธรรมดาเราท่านเข้าใจโลก ได้ดีทางหนึ่งเหมือนกัน. และการจะ "ดื่มโลก" ได้ ดี หรือ มาก เต็มที่ ก็ได้ด้วย การ ทำงาน ให้ มาก หรือ ดี เต็มที่นั่นเอง เพราะว่างานเป็นเครื่องช่วยให้เรา รู้จักชีวิตหรือโลกโดยตรง. เพราะฉะนั้น ความสุขปีใหม่ของคนธรรมดาทั่ว ๆ ไป ก็คือ "การทำงานให้ ดีกว่า และ มากกว่า ปีเก่า" นั่นแล. ส่วนบุคคลประเภทพิเศษ คือผู้ที่เริ่มรู้จักโลกตามที่เป็น จริงอย่างไรแล้วนั้น ย่อมอยู่เหนือวิสัยแห่งการส่งความสุขปีใหม่ และท่าน กำลังพยายามเพื่อขึ้นพ้นระดับแห่งความสุข ที่คนเราตามธรรมดาจะส่งให้ กันและกันได้ ซึ่งแม้พระเป็นเจ้าก็บันดาลให้ท่านไม่ได้ ! ขอความสุขปีใหม่ จงมีแด่ท่านทั่ว ๆ ไป โดย "การงาน ใหม่แห่งปีใหม่" ที่เป็นเสมือนบันได อันจะทำให้ท่านใกล้ต่อความเป็นอิสสระจาก เหยื่อโลก ยิ่งขึ้นทุกที เทอญ ฯ. พุทธทาส ภิกขุ ๓ เมย. ๘๓

น.12 การที่ประเทศไทย เราได้ เปลี่ยน วันขึ้นปีใหม่มาเป็นแบบสากล ได้ทำให้ข้าพเจ้ามีความคิดที่จะส่งความสุขปีใหม่ ชนิดสากลด้วย, และการส่งของ เรา ควรขยายวงกว้างออกไป ถึงเพื่อนมนุษย์ทั่วสากลดุจกัน. เนื่องจากหนังสือ พิมพ์พุทธสาสนาฉบับนี้ เป็นฉบับขึ้นปีใหม่ แทนการที่เคยขึ้นด้วยฉบับเดือนพฤษภาคม อย่างที่แล้ว ๆ มา จึงขอถือโอกาสส่งความสุขปีใหม่ด้วยฉบับเดือนกุมภาพันธ์ เช่นนี้ ต่อ ๆ ไป และเป็นความสุขปีใหม่ชนิดสากล โดยนัยดังกล่าวแล้ว.

น.13 ๗ อันความสุขที่สูงที่สุดขึ้นไปกว่าความผาสุกตามธรรมดา หรือ ที่เรียกได้ว่าความสุขส่วนใจนั้น ไม่ต้องสงสัยเลยว่ามนุษย์เราทั้งมวล จะไม่มีความ เห็นพ้องเป็นอันเดียวกันว่า ขึ้นอยู่กับสาสนาเป็นส่วนใหญ่. เมื่อเป็นดังนี้ปัญหา ย่อมเกิดขึ้นว่า เมื่อมนุษย์ต่างชาติในสากลโลกต่างถือศาสนาผิด ๆ กัน เราจะส่ง ความสุขชนิดสากล ร่วมเป็นอันเดียวกันได้อย่างไรเล่า ? ขอตอบว่า เรามีทางที่จะส่ง ความสุขสากลร่วมกันได้. ทั้งนี้ โดยเหตุที่ว่าสาสนาทั้งหลายมีโฉมหน้าแตกต่างกัน ในส่วนที่เป็นเพียงลัทธิในขั้นต่ำ สำหรับถือกันเป็นส่วนทั่วไป และต่างกาละและเทศะ กันเท่านั้น. ส่วนแนวอันเป็นปรัชญาหรือส่วนที่ลึกซึ้งนั้น มีความมุ่งอย่างเดียวกัน เป็นแต่มีความเหลื่อมล้ำกว่ากันอยู่บ้างก็ตรงที่ว่า บางสาสนาได้ก้าวออกไปข้างหน้ากว่า. ใกล้ชิดความจริงอันเป็นจุดที่ประสงค์กว่า, โดยเหตุที่สาสนารอง ๆ ลงมา มัวเฉไกล ออกไปนอกทางเสียในบางส่วน และไปหยุดชะงักเอาเสียเพียงแค่นั้น ว่าเป็นขั้นสุด แห่งความดับทุกข์ทั้งมวล. ทั้งที่ตนก็มีความมุ่งหมายเช่นเดียวกับเพื่อนศาสนาอื่น ๆ. การกล่าวเช่นนี้ คล้ายกับจะเป็นไปไม่ได้ แต่ความจริงเป็น เช่นนั้น. ข้อนี้คือว่า จุดมุ่งของทุกสาสนาอยู่ที่ "สุขนิรันดร์” ได้แก่เป็นสุขอันไม่ แปรผันตลอดอนันตกาล. เป็นความจริงอันเด็ดขาด ที่ทุกสาสนาได้มุ่งมายังจุด ๆ นี้. แต่ความหมายของสุขนิรันดรนี่เอง เป็นสิ่งที่พระศาสดาของสาสนานั้น ๆ ตีความ" หมายสูงต่ำเหลื่อมล้ำกว่ากันไปเสีย ทั้งที่ความจริงก็มุ่งยอดสุขด้วยกัน. ทีนี้ เรา ลองปัดการแบ่งแยกเป็นศาสนาต่าง ๆ ออกไปเสียให้พ้น ให้คงเหลือแต่เพียงว่า มนุษย์ ผู้เสาะหายอดสุดของความสุขหรือความจริง แต่อย่างเดียวแล้ว เราก็จะพบแต่เพียงว่า มันมีแต่การเข้าใกล้ยอดสุดอันนั้น ที่เข้าใกล้ได้มากหรือน้อยกว่ากัน เรียงลำดับ หลั่นกันลงมา เหมือนพี่น้องที่ยืนเรียงแถวกัน เป็นหลั่นไปตามลำดับความแก่อ่อน เท่านั้นเอง.

น.14 ๘ พุทธศาสนาของเราทั้งหลาย เป็นคนตันเถา หรือผู้ที่ยื่นขึ้น ไปได้ถึงยอดสุด และถือเอายอดสุดนั้นเป็นที่พอใจ พร้อม ๆ กับที่น้อง ๆ ได้หยุดเสีย แค่ชะง่อนผาอันต่ำ ๆ รองลงมา และพอใจที่จะหยุดเสียเพียงแค่นั้น โดยที่ยอดสุดจริงๆ นั้นไม่ปรากฏแก่เขา ดุจเดียวกับยอดสุดของหิมาลัย ที่เสียบลึกขึ้นไปในหมู่เมฆ อัน มิปรากฏแก่สายตา, ซึ่งแม้จะถูกร้องเรียกลงมาสักเท่าใด ก็หาอาจตามติดขึ้นไปได้ไม่ และมองไม่เห็นเอาเสียเลย. แต่เมื่อเราจะเอาความจริงเป็นหลัก ถือเอาความมุ่งดีของ ทุกลัทธิเป็นใหญ่ โดยไม่แบ่งแยกกันด้วยอำนาจความเห็นแก่ตัว แต่จะถือเอาจุดที่ต่าง ก็มุ่งหมายไว้ในมโนคติด้วยกันแล้ว เราก็อาจอดออมให้แก่กัน และทำความปราณี ประนอมเข้าหากันได้โดยพยายามแปลความหมายของคำว่า "สุขนิรันดร์" ให้กว้าง พอที่ครอบคลุมไปได้ทุก ๆ สาสนา ซึ่งความจริงก็ได้อำนวยโอกาส และเหตุผลให้ พร้อมอยู่แล้ว. พุทธศาสนาเรามีหลักว่า เมื่อจิตต์หลุดพ้นจากโลกิย- ธรรม ทั้งที่เป็นกิเลส, กรรม, และวิบากหรือผลกรรม โดยสิ้นเชิงแล้ว ก็จะลุถึงโลกุตตรธรรม ซึ่งเมื่อถึงยอดสุดของโลกุตตรธรรมแล้ว จักมี "สุขนิรันดร์" ปรากฏขึ้น. ศาสนาฮินดู โดยเฉพาะอย่างยิ่งลัทธิเวทานตะ มีหลัก ว่า เมื่ออาตมัน ( ซึ่งเป็นตัวเรา ) เปลื้องโลกิยธรรมทั้งหลายที่ห่อหุ้มได้ แล้ว มันจะปรากฏว่าเข้ารวมกับอาตมันใหญ่ อันเป็นแดนเดิมของอาตมัน ย่อยนั่นเอง หรือซึ่งอาตมันย่อยได้แยกออกมา. และอาตมันใหญ่หรือ อาตมันของสกลโลกทั้งมวล ก็คือ "สุขนิรันดร์" อยู่ในตัวมันเองแล้ว. บางทีก็เรียกอาตมันใหญ่นี้ว่า พรหม. ศาสนาคริสต์, ยิว, และอื่น ๆ ที่ถือพระเป็นเจ้าผู้สร้าง มีหลักว่า เมื่อได้ทำสิ่งทุกสิ่งให้ตรงตามที่พระเป็นเจ้าต้องการแล้ว จะได้

น.15 ๙ เข้าอยู่รวมกับพระเป็นเจ้า ซึ่งเป็น "สุขนิรันดร์" สำหรับศาสนาอิสลาม โดยเฉพาะนิกายซูพี่สมฺ มีหลักว่า "เราเป็นพระเจ้า ถึงท่านก็เป็นพระเจ้า เหมือนกัน" (อันนาล ฮัค, ฮัค, ตู อี) ซึ่งพ้องกับมติของเวทานตะโดยตรง พระเจ้าก็คืออาตมันใหญ่, เราทุกคน ทั้งฉันและท่าน ล้วนแต่เป็นอาตมัน น้อย ๆ ซึ่งแยกจากอาตมันใหญ่. แต่เพราะอาตมัน ไม่มีขนาด ไม่มีเวลา จึงเหมือนเป็นอย่างเดียวกันกับอาตมันใหญ่. ฉันกับท่านจึงเหมือนกัน ! ส่วนศาสนาอื่น ๆ ที่ยังเป็นเพียงลัทธิน้อย ๆ นั้น ยัง ต่ำหรือยังเด็กอยู่ แม้จะมีแบบแห่งการประพฤติบำเพ็ญ อันปลาดหรือ ลามกอนาจาร อย่างไรก็ตาม นั่นเป็นเพราะเป็นลัทธิที่เลือนเลอะ ไปจาก ลัทธิใดลัทธิหนึ่ง ซึ่งแม้ในพุทธศาสนาของเราก็มี เช่นนิกายตันตริก. สำหรับพวกนี้ เราจะต้องไม่ยกมาเป็นส่วนสำคัญ หรือถ้ายกมา ก็ต้องเพ่ง ความมุ่งหมายของลัทธิเดิม, หรือเพ่งกลาง ๆ ลงไปว่า อย่างไรเสีย พวกน ก็ทำไปเพื่อจะให้ลุสุขอย่างยิ่งเหมือนกัน แต่เพราะความหลงใหลกำลังห่อ หุ้มเขาอยู่ ซึ่งถ้ามีใครช่วยปอกความหลงใหลเหล่านั้นให้ออกเสียได้แล้ว เขาก็จะเหมือนกับเรา ๆ ไม่มีผิด. ทั้งนี้ก็เพราะว่า ธรรมชาติแท้ ๆ นั้น ต้องการวิวัฒน์ขึ้นไปสู่เบื้องสูงเป็นธรรมดา หรือเรียกว่าเป็นสัญชาตญาณ ของสัตว์ทั้งปวง. เพราะฉะนั้น เราอาจมองเห็นเจตนาของลัทธิ อันแปลก ปลาดต่าง ๆ นี้ได้ว่าอย่างไรเสีย ก็ไม่พ้นไปจากกฎธรรมชาติ คือต้องการ จะวิวัฒน์ขึ้นไปให้สูงจนกระทั่ง "สุขนิรันดร์" เหมือนกัน. ตามหลักของ พุทธศาสนานั้น ไม่เคยกล่าวว่าพวกมิจฉาทิฏฐิ (Heretic) ทั้งหลาย จะต้อง ไปสู่ "ทุกขนิรันดร” คือทุกข์ตลอดอนันตกาล ไม่มีวันกลับมาสุข, แต่ ได้กล่าวไว้ว่า แม้ผู้ทำอนันตริยกรรมถึงตกโลกันตมหานรก ก็ยังมีเวลาที่ จะกลับมาเป็นคนดี และลุมรรคผลได้ในโอกาสข้างหน้า แต่ว่าจำต้องนาน

น.16 ๑๐ หน่อยเท่านั้น. โดยนัยนี้ เราย่อมไม่มีความสงสัยเลยว่า สัตว์ทั้งปวง จะไม่มีเจตนา ในอันที่จะก้าวขึ้นสู่คุณเบื้องสูง และโอกาสนั้น ได้ปิดเสีย แล้วสำหรับสัตว์บางพวก. เมื่อสาสนาหรือลัทธิทั้งปวง มีเจตนาอันมุ่งต่อ "สุขนิรันดร์" ตรงกันเช่นนี้แล้ว ความสุขปีใหม่ของสัตว์ทั้งหลาย ก็คือการก้าวเข้าไปใกล้สุขนิรันดร ยิ่งกว่าปีเก่านั้นเอง. การก้าวเข้าไปใกล้เพียงไรนั้น อยู่ที่ความเห็นผิดหรือเห็นถูกมาก น้อยเพียงไร. การเห็นชัดว่าความจริงมีอยู่อย่างไร แล้วปฏิบัติให้สมตามกฎของ ความจริงนั้น ๆ คือการก้าวเข้าไป. เพราะฉะนั้น การกอบโกยเอาความสุขปีใหม่ ขึ้นไว้ใส่ตน ก็คือชำระสะสางความเห็นผิดหรือหลงผิดให้หมดไปเสีย แล้วพอกพูน ความเห็นถูกให้ตรงแน่วยิ่งขึ้นไป โดยเร็ว. โดยเฉพาะเรื่องทางใจหรือสาสนา จัก ต้องไม่หลงผิดไปจับเอาเปลือกหรือเครื่องแบบภายนอกของสาสนา ขึ้นเป็นใจความ ของสาสนา ซึ่งเมื่อเข้าใจผิดแล้ว อาจทำให้ละจากสาสนาที่สูงกว่า ไปรับเอาสาสนา ที่ต่ำกว่าก็ได้ หรืออาจดูหมิ่นดูแคลนต่อกันและกันก็ได้ หรืออาจละจากสาสนาของ บรรพบุรุษ ไปรับเอาสาสนาแปลกๆ ใหม่ๆ ซึ่งเพียงแต่เขาแต้มสีไว้งาม ๆ โดยไม่มี อะไรดีไปกว่าสาสนาเดิมก็ได้. ปีนี้ เป็นปีที่ชาติไทยเราเปลี่ยนระบอบปีใหม่ มาเป็นระบอบ สากล พร้อมกันกับการบากบั่นสร้างชาติให้เข้มแข็ง จนกว่าจะอยู่ในระดับที่ปลอดภัย จากการถูกกลืนโดยชาติอื่น. จึงในโอกาสส่งความสุขปีใหม่แก่กันและกันนี้เห็นว่าเรา ควรสะสางปัญหา อันเกี่ยวกับสาสนาของชาติ เพื่อให้จิตต์ใจของประชาชาติทั้งมวล กลมกลืนกัน สำหรับจะได้รับความสุขอันแปลกใหม่พร้อมกับที่การสร้างชาติของเรา เป็นไปได้สมหวังด้วย. ถ้าชาติเราต้องการน้ำใจเป็นดวงหนึ่งดวงเดียวกัน เราต้อง ถือศาสนาเดียวกัน 1 เพราะสาสนาคือเครื่องสร้างหัวใจ. ข้อนี้หวังว่าโดยมิพักต้อง แก้รัฐธรรมนูญบทที่กล่าวด้วยการถือศาสนา เราก็อาจ และควรที่จะขจัดปัญหาแห่ง

น.17 ๑๑ การถือศาสนาแตกต่างกันเสียได้. ทั้งนี้ โดยเหตุที่ว่าสาสนาทั้งปวง เป็นเสมือนพี่น้อง ที่ยืนเข้าแถวเรียงลำดับ และพุทธศาสนาเราเป็นพี่หรือคนต้นแถว ในฐานะที่มีอะไร ให้สูงกว่า และมีให้ครบทุกประการ. และผู้ที่ถือศาสนาของทุกศาสนา ก็ล้วนแต่มุ่ง สุขนิรันดร์ด้วยกัน เสียแต่ไปจับฉวยเอาเปลือกหรือแบบของสาสนาเข้า จึงเกิดยันกัน ขึ้น. เมื่อเอาส่วนที่เป็นเปลือก หรือเครื่องแบบเหล่านี้ออกเสียให้หมดแล้ว ก็พอจะ กลมเกลียวกันได้. แต่พุทธศาสนาควรจะเป็นสาสนาของชาติยิ่งกว่าสาสนาอื่น ทั้งหมด ก็เพราะเป็นศาสนาของบรรพบุรุษของเรามาแต่ดั้งเดิม, - เป็นสาสนาที่ท่านเหล่านั้น ได้ยึดถือไว้ตลอดมา พร้อมกับการเสียสละกู้ชาติ ให้ธำรงคงมาได้ตราบถึงทุกวันนี้. ชาวไทยที่ละจากพุทธศาสนาไปถือศาสนาอื่นนั้น ก็ล้วนแต่มีเลือดพุทธศาสนาอยู่ในตัว เขาทุก ๆ คน เพราะบรรพบุรุษของเขาได้เคยถือพุทธศาสนามานมนาน จนเป็นสาสนา ประจำสายโลหิต เขาเพิ่งจะไปถือศาสนาอื่น เมื่อ "ไม่กี่วันมานี้เอง." ทั้งนี้เพราะ ว่า ก่อนแต่ที่ศาสนาคริสต์ และอิสลามจะแผ่เข้ามานั้น พุทธศาสนาได้ครอบคลุมอยู่ ตลอดแหลมทอง. ชาวแหลมทองทุกคน จึงมีเลือดเป็นพุทธศาสนานิกอยู่ในตนด้วยกัน ทั้งนั้น. ไม่เป็นการยากลำบาก หรือน่าอับอายอย่างใดเลย. ในการวิ่งกลับมาหา ศาสนาแห่งบรรพบุรุษของตน ! บัดนี้ ปัญหาเรื่องการถือศาสนาต่าง ๆ กัน ได้เกิดเป็น อุปสรรคต่อการสร้างชาติในส่วนรวม, และเป็นจุดด่างพร้อยของความสุข ทางจิตต์ชนิดที่เป็นระบอบสากล โดยประจักษ์ชัดขึ้นมาแล้ว เพราะฉะนั้น เราควรต้อนรับความสุขปีใหม่ ของพวกเราทั้งมวล ด้วยการขจัดปัญหานี้ ออกไปเสียให้หมดจดสิ้นเชิง แล้ว การสร้างชาติก็จะได้ก้าวใหม่ที่สำคัญ ยิ่งอีกก้าว. และส่วนตัวเรา, ในการก้าวเข้าไปหา "สุขนิรันดร” เราก็จะ ได้ก้าวอย่างยาวอีกก้าวหนึ่ง เหมือนกัน. นี่คือความสุขปีใหม่ของพวกเรา !

น.18 ๑ ๒ และขอให้มนุษยชาติในสากลโลกทั้งมวล จงได้ละ ความเห็นผิดที่จับฉวยไม่ถูกความหมายอันแท้จริง ของ "สุขนิรันดร ” ได้จับฉวยให้ถูกยิ่ง ๆ ขึ้นไปกว่าปีเก่าเถิด. นั่นคือความสุขปีใหม่ของสกลโลกทั้งสิ้น ! พุทธทาส ภิกขุ ๑. มกร ๘๔

น.19 ส. ค. ส. ๒๔๘๕ ในสมัยที่ควันแห่งมหาสงคราม กำลังกรุ่นไปทั่วทุก มุมโลกเช่นนี้ เมื่อนึกถึงการส่งความสุขปีใหม่ทั่วสากลโลกทั้งมวลแล้ว ให้รู้สึกเหนื่อย. มนุษย์ที่กำลังต่อสู้เพื่อความเป็นความตาย แห่ง 'เกียรติ- ยศของชาติ.” มิใช่เพื่อตัวเขาเองโดยเฉพาะนั้น ย่อมยากที่จะปลีกเวลา มาฟังถ้อยคำอันพร่ำถึงความหยุดสงบได้, จนกว่าจะรู้สึกว่าเกียรติ์แห่งชาติ ของตน จะได้อยู่ในสภาวะที่ปลอดภัยเสียก่อน. แต่ถึงกระนั้นก็ตาม ทั้ง ชาติที่แพ้และชนะ ทั้งที่จะแพ้และจะชนะ ย่อมรู้สึกได้บ้างไม่มากก็น้อย

น.20 ๑๔ ว่า การที่จะขืนยืนกรานสงครามไว้นี้ เป็นเพราะมานะทิฏฐิของตนอย่าง เดียว. โดยไม่ต้องมีใครมาสะกิดเตือน เขาก็ย่อมทราบกันอยู่ว่าสงครามนี้ เป็นสิ่งที่น่าระอาเพียงไร. บางทีท่านผู้นำสงครามนั้น ๆ จะทราบดีสืบไปว่า การที่ลงทุนซื้อความมีหน้ามีตา ด้วยชีวิตแห่งพลเมืองในชาตินั่นเองเป็น จำนวนล้าน ๆ นั้น เป็นการซื้อเอาความมีหน้ามีตาชั่วคราวเท่านั้น หรือบาง ที่จะเพียงไม่ถึงชั่วชีวิตของตนเองด้วยซ้ำไป แล้วก็จะเปลี่ยนแปลงเป็น อื่นอีก, เพราะว่าสิ่งทั้งหลายทั้งปวงต้องเปลี่ยนแปลง โดยแน่นอนอย่าง ไม่มีข้อยกเว้น. แม้จะเป็นดังนี้ ก็ไม่มีท่านผู้นำคนใด คิดที่จะแผ่อำนาจ ของตนตามแบบแห่งธรรมานุภาพ ดังที่พระเจ้าอโศกมหาราชเคยกระทำ. คณะมิชชั่นนารี และคณะเผยแพร่ธรรมต่าง ๆ ล้วน แต่กำลังทำงานเพื่อสันติภาพ, มีกองทัพที่ทำงานเพื่อความรอดพ้นของปวง สัตว์ (Salvation Army). แต่ก็ไม่สามารถเอาชนะมารร้ายแห่งการเมาชาติ เมาสงครามของมนุษย์ส่วนรวมได้. ทั้งนี้เพราะว่าการชี้แจงชักชวนให้แสวง หาเกียรติ์ หรือบางคราวก็เพียงแต่กู้เกียรติ์ของชาตินั้น มนุษย์ได้ทำกัน มากกว่าการชี้แจงชักชวนเพื่อความสงบสุขของโลก มากมายหลายสิบเท่า นัก. คณะมิชชั่นนารีส่วนมากก็ทำงานช่วยให้รอดเพียงเพื่อลืมตาจากความ เป็นป่าดอย มาเป็นคนธรรมดาที่จะสมัครทำสงครามเพื่อกู้ชาติของตนต่อ ไป. ซ้ำบางคณะก็เป็นเครื่องมือของการเมืองเสียอีก ซึ่งเท่ากับเป็นอุป- กรณ์แห่งสงครามด้วยส่วนหนึ่ง. การเผยแพร่ธรรมชนิดที่จะทำให้มีความ รักใคร่เห็นอกเห็นใจกันด้วยอำนาจแห่งเมตตาอันแท้จริงนั้น มนุษย์แห่ง โลกสมัยปัจจุบันเห็นว่าเป็นภัยแก่ชาติอยู่หลายประการ. ถึงกับอาจคิดไปว่า ถ้าใจดีเกินไปแล้ว อาจยกประเทศของตนให้แก่คนที่มาขอ ทำนองพระเวส-

น.21 ๑๕ สันดรให้ทานลูกเมียแก่ยาจกไปก็ได้. เพราะเหตุนี้เองมนุษย์ในสมัยนี้ จึง อบรมอนุชนของตนให้ตระหนี่การให้อภัย และให้รู้สึกแต่เพียงว่าเกิดมา เพื่อเกียรติ์ และเกียรติ์นั้นคือการรบเพื่อแก้แค้นและเพื่อขยายอำนาจของ ตนออกไปเท่านั้น. เพราะฉะนั้น เราจึงไม่ควรจะรู้สึกแปลกประหลาดใจ อย่างใด ในการที่สงครามของโลกจะต้องขยายตัวเป็นสงครามขนาดใหญ่ ยิ่งขึ้นทุกที กระทั่งจะเรียกว่าบรมมหาสงครามกำลังสอง กำลังสาม สี่ ห้า หก ก็ยังไม่สม และไม่รู้ว่าจะเรียกอย่างไรในที่สุด, และทั้งมหาสงคราม นี้จะถี่เข้ากว่าเดิม. ไม่มีทางอื่นใด ที่จะทำให้ขนาดของมหาสงครามหด เล็กลง ๆ และห่างเข้า นอกจากการที่มนุษย์จะพากันหันมาเอาใจใส่ต่อ หลักธรรมที่เป็นไปเพื่อสันติภาพอย่างแท้จริง ให้มากเข้าเท่านั้น. มนุษย์ทั้งโลก ต้องหายเข้าใจผิด ที่เคยเข้าใจมาว่า เมตตากรุณาเป็นของทำชาติให้อ่อนแอ และการสงบใจจากตัณหานานา ประการนั้น ทำให้ชีวิตนี้ขาดสาระประโยชน์อันจะพึงได้นั้นเสียก่อน จึง สามารถหันหน้ามาร่วมสมาคมกันกำจัดสงคราม ให้ศูนย์หายไปจากโลก ได้. และการที่มนุษย์ทั้งโลก จะกลายมาเป็นมนุษย์ชนิดที่ไม่อำนวยแก่ การเกิดของสงครามได้นั้น ต้องเนื่องมาจากมนุษย์ส่วนย่อย ๆ มีความรู้สึก ในเรื่องที่กล่าวมานี้ จนถึงกับอาจหรือสามารถที่จะจับผู้ริเริ่มทำตนเป็นผู้นำ ชนิดเมาสงครามของตน ไปส่งโรงพยาบาลโรคจิตต์เสียทุก ๆ คราวที่บุคคล ประเภทนั้นเกิดขึ้น. หรือมีทีท่าว่าจะเกิดขึ้น ในเวลานี้ บางประเทศได้จัด การตอนบุคคลผู้มีจิตต์ใจไม่สมประกอบเพื่อไม่ให้มีพืชพันธุ์ สืบไป, และ บุคคลผู้ไม่ใฝ่สงครามอาจถูกจัดเข้าในบุคคลประเภทที่ไม่สมประกอบนั้น ด้วย ก็ได้. เมื่อเป็นเช่นนี้ เราควรเข้าใจกันไว้ว่า การที่จะทำให้มนุษย์หมู่

น.22 ๑๖ ย่อย ๆ เกิดใฝ่สันติสุขขึ้นมาให้ได้นั้น เราต้องช่วยกัน, และช่วยกันอย่าง มากทีเดียว. ในบัดนี้เราขาดนักบุญผู้กล้าพูดความจริง บ่าวประกาศความ จริง จนยอมเสียชีวิตของตัว เช่นพระยีซัสไครสตฺ ได้เคยทำมาแล้ว, และเราขาดผู้กล้าสละโลก ออกทำตนเป็นตัวอย่างแห่งบุคคลผู้มีความสุข ดังเช่นพระอรหันต์ทั้งหลายท่านกระทำกันมาแล้วแต่กาลก่อน โลกจึงขาด การโปรประกานดา ทั้งทางตรงและทางอ้อมชนิดที่เข้าไปจับเอาใจของสัตว์ ทั้งหลายให้ยอมรับยอมบูชาความจริงอันสงบสุขนั้น ๆ เพราะฉะนั้น เรา ควรจะกล่าวได้อย่างเต็มปากว่าบุคคลที่กล้าทำเช่นนั้นคนหนึ่งๆ ล้วนแต่ชื่อ ว่าเป็นผู้ที่มีส่วนแห่งการหน่วงเหนี่ยวโลกไว้ในสันติสุขอันแท้จริง แม้ว่า โลกจะรู้จักหรือไม่รู้จักบุคคลผู้นั้นเสียเลยก็ตาม. และนั่นแหละคือหุ้นส่วน แห่งความเป็นผู้ก่อสร้างสันติสุขให้แก่โลกอย่างแท้จริง ซึ่งคนทุก ๆ คน ที่กำลังกลัวภัยแห่งสงครามอยู่ในบัดนี้ ควรจะรู้สึกขอบใจท่าน โดย ทั่วหน้า. ประเทศไทยเรา ไม่มีส่วนแห่งการก่อสงคราม. ถ้า ประเทศไทยจะก่อสงคราม ก็ต้องเป็นสงครามธรรมานุภาพตามแบบแห่ง พระเจ้าอโศกมหาราชโดยแท้. เราจะถือว่า ลัทธิกระหายเลือดในสงคราม นั่นแหละ คือสัตรูของเราซึ่งเป็นผู้แทนแห่งธรรม. เราจะทำสงครามกับ ลัทธินั้น ๆ จนกว่าจะสิ้นลมหายใจไปทีละคน ๆ. เราควรยอมตายเพื่อ เอกราชของลัทธิธรรมานุภาพ ! เพราะฉะนั้น ในสมัยที่ลัทธิกระหายเลือด กำลังกรุ่นไปทั่วโลกนี้ เราจงมาส่งความสุขปีใหม่แก่กันและกัน ด้วยการ แผ่เมตตาจิตต์และตั้งปรารถนาว่า จะทำสงครามเพื่อความเป็นอยู่ของลัทธิ ธรรมานุภาพอันนี้กันเถิด เพราะมิใช่สมัยแห่งการนั่งนอนนิ่ง ๆ เสียแล้ว.

น.23 ๑๗ ฉะนั้น ความสุขปีใหม่ที่ข้าพเจ้าส่งมายังพี่น้องเพื่อน พุทธบริษัททั้งหลายในปีนี้นั้น คือคำชักชวนพี่น้องทั้งหลายร่วมกันตั้งประ- ณิธานจะต่อสู้เพื่อเอกราชแห่งลัทธิธรรมานุภาพ เพื่อให้ประเทศไทยคงอยู่ ในฐานะเป็นประเทศ นำของลัทธิใฝ่สันติสุข, และให้ลัทธิธรรมานุภาพ ยังคงอยู่ ในฐานเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์คุ้มครองโลก ตามพระพุทธประสงค์ สืบไป. ไชยา ๒ ธันวาคม ๒๔๘๔

น.24 ออก พรรษา ๒๔๘๔ สิ่งควรคิดในคาบออกพรรษานี้ คือ ฝนแล้ง และ ภิกษุเที่ยวจาริกไป ! เราจงมาถือเอาคติแห่งสมัยออกพรรษาให้ได้ ตามที่ควร ! กิเลสรั่วรดเราเหมือนฝนรั่วรดเรือนที่มุงบังไม่ดี. เมื่อ ฤดูฝนผ่านพ้นไป, คนที่มีหลังคาเรือนรั่ว ย่อมหายใจโล่งไปได้คราวหนึ่ง เพราะได้ทนการเปียกชื้นอับแฉะมานานแล้ว ข้อนี้ฉันใด เมื่อกิเลสผ่าน พ้นไปบางครั้งบางคราว ด้วยอำนาจตทังคปหาน ผู้นั้นก็ย่อมโล่งใจเยือก

น.25 ๑๙ เย็นได้คราวหนึ่งฉันนั้น. ก็เมื่อฤดูแล้งย่อมว่างจากการมีฝนตกนาน ๆ คน เราก็ควรทำตนให้ว่างจากกิเลส แม้ด้วยอำนาจตทังคปหาน ให้นาน ๆ เหมือนฉะนั้น, จึงได้ชื่อว่าเป็นผู้ " ออกพรรษา" กะเขาด้วยคนหนึ่ง. มิฉะนั้น พรรษาของเราจะไม่ได้ออก, หรือไม่มีเวลาออก. อาศัยสิ่งแวดล้อมรอบ ๆ ตัวเราอย่างใดอย่างหนึ่ง ซึ่ง ทำให้เกิดความสลดสังเวชหรือปลงตก จนไม่เดือดร้อนเศร้าโศกหรือยึด ถือในสิ่งใดได้ชั่วคราว อันนี้เรียกว่าตทังคปหาน หรือการละกิเลสได้ ชั่วคราวด้วยสามารถแห่งสิ่งที่มากระทบนั้น ๆ ตลอดเวลาในพรรษาเรามัก พัวพันอยู่กับการศึกษา การฟังเทศน์ การสนทนาธรรม ซึ่งแม้แต่ทาง วิทยุกระจายเสียงของรัฐบาล ก็ยังไม่เว้นแต่ละวัน ผิดกับสมัยนอกพรรษา. อันนี้ ย่อมให้เกิดปฏิกิริยาเหลือสืบมาจนกระทั่งบัดนี้ ซึ่งเป็นทุนนอน สำหรับทำให้เราเป็น ผู้มีความสามารถใน อันที่จะยึดถือเอา ประโยชน์ในทาง ปรมัตถธรรมได้จากทุก ๆ สิ่ง ที่จะผ่านหูผ่านตาเราไปในขณะนี้. ข้อนี้เอง ย่อมทำให้เราเกิดความสลดสังเวช หรือปลงตกในสิ่งทั้งปวงง่าย ๆ ไปนาน ทีเดียว. และด้วยความมีความคล่องแคล่ว ความไหวตัวตื่นตัวได้ทัน ท่วงทีของอารมณ์ที่มากระทบเช่นนี้เอง เป็นการทำให้ "ฝน" ในจิตตสัน- ดานของเราแล้งเหือดแห้งไปได้สมัยหนึ่ง ตลอดเวลาที่เรายังไม่เผลอลืม ตัวเป็นอย่างอื่นไป ซึ่งเมื่อใครทำให้เลิกแล้งได้เด็ดขาด ไม่เวียนกลับตก มาอีกแล้ว ผู้นั้นก็คือ อริยบุคคล หรือที่เรียกกันว่า พระอริยเจ้า. ฝน คือกิเลสนั้น เปียกแต่ว่าร้อนและแผดเผา, เช่น เดียวกับฝนธรรมดา แม้เย็น แต่ถ้าตกไม่มีเวลาสร้าง และไม่มีเครื่องมุง เครื่องบังแล้ว ก็สามารถทำให้สิ่งที่ถูกตกทับนั้น หักยับเยินไปได้ เช่น เดียวกัน. ถ้ามากยิ่งขึ้นไปอีก ก็สามารถทำให้เกิดน้ำหลากไหลนอง ท่วม

น.26 ๒๐ ทันบ้านเรือนไร่นาพินาศสิ้นเชิงไปก็ได้. ความรัก หรือความกำหนัด เป็น ฝนที่เย็นและเผาร้อนกันไปในตัว ให้ความเพลิดเพลินและความทรมาน พร้อมกันไปในอย่างกลมกลืน จึงเป็นที่เข้าใจยาก ว่านี่เป็นน้ำหรือไฟ. แต่ความจริงมันเป็นน้ำที่เผาได้อย่างไฟ เช่นเดียวกับน้ำกรดบางชนิดที่เย็น เปียก แต่กัดเผาให้กร่อนไปอย่างน่ากลัวโดยไม่รู้สึก เพราะอำนาจความ งามหรือความเพลินบางอย่างเข้าบังคับไว้. ความโกรธ นั้น คือฝนน้ำ ร้อน หรือฝนโลหะหลอมละลาย ที่ภูเขาไฟระเบิดพ่นออกมาทีเดียว. มี รสอร่อยก็ต่อเมื่อได้ด่าใคร ตีใคร เตะใคร หรือแม้ที่สุดแต่ตีตัวเองเสีย ครั้งหนึ่งก่อน. มันจึงเป็นฝนที่ฉุนเฉียวและกระทันหัน ตกรดเอาแบบไม่ รู้สึกตัว และตอนแล้ง ก็แล้งเร็วไม่ทันรู้ตัวดุจกัน. ความเปียกของฝน ชนิดนี้ เปียกอย่างถูกน้ำฝนโลหะละลายที่ภูเขาไฟพ่นขึ้นมานั่นเอง. ส่วน ความหลงใหล อันเป็นฝนชนิดที่สามนั้น ตกปรอย ๆ เป็นธรรมดาอยู่ ทั่วไป และเสมอไป โดยไม่แสดงตัวอย่างปึงปังโผงผาง จึงยากที่จะเข้าใจ และรู้จัก จึงเป็นฝนที่คนธรรมดาถูกตกรดอยู่เนืองนิจไม่ขาดระยะ และ ยากที่จะหลีกพ้น. เพราะเหตุนี้เอง ราคะ โทษะ โมหะ จึ่งคือ ฝน. ออกพรรษาแล้ว ฝนควรจะแล้งไปคราวหนึ่ง ตามที่ ธรรมชาติกำหนดให้. ถ้าไม่มีเวลาสร้างกันบ้างเลย ก็แปลว่าผิดกฎธรรม- ชาติไม่ควรมีชีวิตอยู่ได้ เช่นเดียวกับสิ่งที่ฝืนธรรมชาติทั้งหลาย ที่ดับศูนย์ ไปแล้ว, ผ้าผ่อนเหย้าเรือน ควรได้รับการผึ่งให้แห้งและอบอุ่นสืบไป. ส่วนการที่ฝนแล้งแล้วเที่ยวจาริกไปนั้น ก็เป็นกฎธรรม- ชาติเช่นเดียวกัน. ไก่ป่าซบเซาไม่ขานขัน แย้หลับอยู่ในรูตลอดสามสี่ เดือนไม่ขึ้นมาเลย และสัตว์อีกหลายชนิดพากัน "เข้าฝน" หรือจำพรรษา,

น.27 ๒๑ จนตลอดฤดูฝน. บัดนี้ได้พากันตื่นและร่าเริง. ชีวิตซึ่งเป็นเหมือนหยุด ชะงักพักผ่อนชั่วคราว ได้ลุกขึ้นข้าวเดินต่อไปอีก. เมื่อฉะนี้แล้ว ไฉน จิตตสันดานที่ว่างจากกิเลสชั่วคราวหนึ่ง จะไม่ก้าวหน้าสืบต่อไปอีกวาระ หนึ่งเล่า. การออกพรรษา จึงหมายถึงการก้าวไปข้างหน้าด้วย. ความตกต่ำ ไม่ว่าอย่างใด ๆ ทั้งหมด แม้ที่สุดแต่การตกต่ำทางเศรษฐกิจ ทางสุขภาพ อนามัยเป็นต้น ก็ควรได้รับการกระตุ้นเตือนให้ก้าวหน้าไปในขณะนี้. ฝน ชุกผ่านไปแล้วกสิกรย่อมรื่นเริงบันเทิง กระโดดเข้าจับงานปลูกฝังพืชผล ของตนสืบไป. ที่ทรุดโทรมไปเพราะถูกฝนหนัก ก็ได้รับการแก้ไขให้กลับ ดีขึ้นทันที. ผลไม้ฤดูหนาวกำลังอวยโชคลาภให้แก่เจ้าของผู้ขยันขันแข็ง และรู้จักกาละเทศะ. นี่ก็เป็นการก้าวหน้าอันหนึ่ง. เมื่อสิ่งทั้งปวงต่างพากัน จาริกก้าวหน้าอีกวาระหนึ่งเช่นนแล้วไซร้ ไฉนขั้นแห่งจิตต์ที่กำลังเดินทาง ไปยังจุดที่หมาย กล่าวคือความสิ้นทุกข์จะไม่ก้าวหน้ากับเขาด้วยเล่า. ภิกษุผู้มิได้มีหน้าที่ประจำถิ่น ย่อมจาริกไปในชนบท ที่ห่างไกลและปราศจากวัดวาอาราม. ทั้งนี้ เพื่อให้ชนเหล่านั้นได้มีโอกาส บำเพ็ญกุศล ได้รับการศึกษาการสั่งสอนอบรม และอื่น ๆ มิใช่เพื่อออก เบียดเบียนใครทั้งทางตรงและทางอ้อม. ชนเหล่านั้น ห่างไกลต่อความรู้ และความเจริญ น่าสงสาร ควรได้รับความช่วยเหลือ ผู้อื่นนอกจากภิกษุ นั้น มีภาระมากเกินไป และไม่มีน้ำใจอันเสียสละพอที่จะไปทนลำบาก เพื่อความเจริญรุ่งเรืองของชนผู้อยู่ในชนบทปลายแดนเช่นนั้น. ภิกษุเท่า นั้น มีเวลาว่างพอ มีความเสียสละพอ มีกำลังใจพอ และมีสิ่งแวดล้อม อื่น ๆ เช่นการไม่ต้องทำไร่ทำนากินเป็นต้น เหมาะสมมากพอที่จะทำหน้าที่ อันนี้ คือหน้าที่แห่งการช่วยประคองสถานะทั้งทาง กายและทางวิญญาณ

น.28 ๒ ๒ ของเพื่อนมนุษย์ด้วยกัน ที่ยังต่ำต้อยอยู่ให้กระเตื้องขึ้น เพื่อเขาเหล่านั้น จะได้ขึ้นถึงระดับที่หมายของชาติประเทศหรือรัฐบาล และขึ้นถึงระดับแห่ง ภูมิธรรม ตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์ ภิกษุแห่งสมัยโน้น ได้จาริกไปเพื่อประโยชน์สุขแก่ มหาชน เคยสั่งสอนประโยชน์ทั้งทางฝ่ายโลกิยะและโลกุตตระตามภูมิตาม ชั้นแห่งสัตว์นั้น ๆ ผู้จะรับคำสั่งสอน. ฉะนั้นจึงปรากฏว่า การหัตถกรรม กสิกรรม ศิลปะ และวัฒนธรรม เหล่านี้ เป็นพื้นฐานทั่วไปที่ภิกษุชาว อินเดียได้จาริกไปสั่งสอนเผยแพร่ให้แก่มหาชนชาว ธิเบต พม่า จีน และ ญี่ปุ่น จนชาวอินเดียกล้ากล่าวได้ว่า ชนชาติเหล่านี้เป็นเมืองขึ้น (Colony) ของเขาในทางวัฒนธรรมอยู่ไม่น้อย. แม้กาลจะล่วงมานับด้วยพันปี กรุณา- คุณอันนั้นก็ยังสดและใหม่อยู่จนกระทั่งบัดนี้ และสดยิ่งขึ้นทุก ๆ คราว ที่การขุดค้นทางประวัติศาสตร์และโบราณคดี ได้ค้นพบหลักฐานแปลก ๆ ใหม่ ๆ เพิ่มขึ้นเสมอ ๆ. ฉะนั้น ถ้าหากว่าการก้าวหน้าคือเกียรติแห่งความ เป็นมนุษย์แล้ว มนุษย์ในสมัยนี้ควรก้าวหน้าด้วยการทำอะไรให้แปลกและ ใหม่ เพิ่มขึ้นบ้างไม่มากก็น้อย. ฝนของท่านแล้งหรือยัง ? การจาริกก้าวหน้ามีหรือยัง ? นี่คือปัญหาแห่งสมัยอันคาบเกี่ยวกับการออกพรรษา ของพวกทุกคน. พุทธทาส ภิกขุ ๑๐ ตุล. ๘๔

น.29 มาฆะ บูชา ๒๔๘๕ สิ่งควรคิดในคาบแห่งสมัยมาฆบูชานี้ คือบรรดา พระ อรหันต์ และ การประชุม ครั้งสำคัญของพุทธศาสนา ! เราจงมาถือเอาคติแห่ง สมัยมาฆบูชาให้ได้ตามที่ควร ! ผู้ที่แห้งสนิทจากฝนคือกิเลส เป็นอิสสระจากอารมณ์ที่กดทับดวง ใจทั้งปวงนั้น คือพระอรหันต์. โดยส่วนใหญ่ พอจะเปรียบได้กับผีเสื้อตัวสวยบินโบก ไปมาในอากาศโดยปราศจากความทุกข์ร้อนแต่อย่างใด. พวกที่ยังเปียกแฉะอยู่ด้วย ความหลงไม่รู้จริง จนมีความโลภโกรธหลงเป็นเจ้าเรือนนั้น คือบุถุชน. ซึ่งในบาง

น.30 ๒๔ แง่ พอจะเปรียบกันได้กับหนอนตัวแก้ว หรือตัวดักแด้ที่ยังอ่อนอยู่ ยังไม่สามารถ โบกบินไปในอากาศ. ถ้าบุถุชนเรา รู้จักพระอรหันต์ได้ถูกต้องจริง ๆ แล้ว ก็คงจัก ทะเยอทะยานเพื่อจะเป็นพระอรหันต์ เช่นเดียวกับที่ถ้าตัวหนอนผีเสื้อรู้จักผีเสื้อตัวที่ แก่ได้ดีแล้ว มันก็จะทะเยอทะยานเพื่อจะเป็นผีเสื้อตัวแก่นั้นเสียโดยเร็ว ฉันใดก็ ฉันนั้น. แต่จงพิจารณาดูตัวหนอนที่มัวแต่กัดกินยอดไม้ และตัวดักแด้ที่อยู่ในกะเปาะ แข็งของมันนั้นเถิด มันหลับหูหลับตาของมันอย่างไร และมันจะรู้จักตัวผีเสื้อที่บินโบก ไปมาอยู่เบื้องสูงนั้นอย่างไรได้ ว่านั่นคือบิดามารดาและญาติของมัน ที่เป็นอิสสระไป แล้ว. โดยทำนองเดียวกันนี้ หนอนดักแด้คือบุถุชน. ซึ่งทั้งที่ในวันอนาคตข้างหน้า ตนก็จะเป็นพระอรหันต์กะเขาคนหนึ่ง, แต่ในบัดนี้ ก็ยังกำลังไม่รู้จักตัวผีเสื้อกล่าวคือ พระอรหันต์อยู่นั่นเอง. เมื่อเป็นเช่นนี้แล้ว ไฉนจักหยั่งรู้เลยไปถึงรสแห่งสุคนธชาติ อันหอมหวาน ในใจกลางแห่งดอกไม้อันสวยงามนั้นได้เล่า. พระอรหันต์ ! พระอรหันต์ !! นี่คือคำที่ฟังยากอย่างที่สุด. เช่นเดียวกับคำว่า "น้ำหวานในดอกไม้” เป็นของฟังยากที่สุดสำหรับตัวหนอนและตัว ดักแด้นั้นเหมือนกัน. ถ้าเราท่านทั้งหลายจะฟังไม่ออกเอาเสียเลย การทำพิธีมาฆบูชา ของเราในคาบนี้ ก็จะไร้ความหมาย และกลายเป็นการเล่นสนุกอย่างของเด็ก ๆ หรือ อะไรอย่างหนึ่ง เท่านั้น. เพราะว่าวันนี้ เป็นวันประชุมใหญ่ของพระอรหันต์ ซึ่ง มีจำนวนถึง ๑,๐๐๐ เศษ และเป็นการประชุมครั้งสำคัญครั้งเดียว ซึ่งมีพระผู้มีพระ- ภาคเจ้าเป็นประธานของที่ประชุม. พวกเราจึงพากันมาทำพิธีมาฆบูชา เพื่อเป็นที่ ระลึกแด่ท่าน. ถ้าเรารู้จักท่านจริง ๆ เหมือนตัวผีเสื้อรู้จักผีเสื้อด้วยกัน มิใช่ ตัวแก้วหรือตัวดักแด้รู้จักตัวผีเสื้อ แล้ว เสียงว่าพระอรหันต์ ก็จะดังก้องขึ้นเอง ในโสตประสาทของเราและเกิดมาจากภายในห้วงแห่งดวงใจอันลึกซึ้ง. และพร้อม กันนั้น "รสแห่งน้ำหวานในดอกไม้” ก็จะซึมซาบขึ้นมาเองที่ชิวหาประสาทแห่งดวงใจ

น.31 ๒๕ ของเราบ้าง ไม่มากก็น้อย อันเป็นรสชนิดเดียวกันกับที่ท่านเหล่านี้มีซึมซาบอยู่เอง เป็นธรรมดา. กายของเราก็ถูกอาบรดด้วยตัวธรรมแท้. แล้วเราก็จะเข้าใจความหมาย แห่งคำว่า "พระอรหันต์" เพิ่มมากขึ้นอีกครั้งหนึ่งในขณะนั้น. และเป็นอันว่าเรา ได้คติจากสมัยมาฆบูชาของเรา จากเสียงที่ว่า พระอรหันต์ ๆ อย่างไม่เสียหลาย. ทีนี้เรามาถึงคำที่ว่า การประชุมใหญ่. เราประชุมกันทำมาฆบูชา ในวันเพ็ญแห่งเดือนมาฆะคือเดือน สามทุกปี. ถ้าเราทุกคนที่มาประชุม รู้จักพระอรหันต์ได้ถูกต้องตามนัยที่กล่าวมา ก็จะ ได้ชื่อว่า มีการประชุมใหญ่ของ "ศิษย์พระอรหันต์ !" และยิ่งกว่านั้น ถ้าหากว่า ในขณะนั้น ดวงใจของเราทุก ๆ อาบรดอยู่ด้วย "รสหวานแห่งดอกไม้" ตามนัยที่ว่า มา ก็จะได้ชื่อว่า เราทุก ๆ คนต่างอัญเชิญองค์พระอรหันต์มาด้วยองค์หนึ่ง ๆ ทุก ๆ คน ! การประชุมใหญ่นี้ ก็มีทั้งพระอรหันต์ และศิษย์ของท่าน !! ครั้นกลับไปที่อาศัย ผู้ที่ไม่ประมาทย่อมยึดเอารสแห่งธรรมไว้ เป็นของประจำตัวได้ ไม่ตกร่วงเสียเมื่อออกจากที่ประชุม ซึ่งเป็นการฟักตัวให้หลุดจาก กะเปาะฟองได้โดยเร็ว. ครั้นได้ยินคำว่าพระอรหันต์เข้าในที่ใด หรือเมื่อใดอีก ความรู้สึกอันก่อน ย่อมมีประจำขึ้นมาเอง และเพิ่มมากขึ้นกว่าเก่า ในที่สุดก็เป็น ผีเสื้อที่กล้าแข็ง ไม่รู้จักทุกข์ร้อน และไม่รู้จักตายอีกต่อไป. กอไผ่กอใหญ่ ย่อมมีแขนงยึดกันซับซ้อนแน่นขนัดยัดเยียดอยู่ กะลำ อันเบียดชิดกันอยู่ของมันเอง แต่หน่อของมันก็สามารถโผล่ขึ้นกลางกอ และ เจริญงอกงามเป็นลำใหญ่สมบูรณ์ด้วยแขนงเช่นเดียวกัน โดยไม่ติดขัด. ทั้งนี้ เพราะ ว่าหน่อไผ่นั้น ส่งยอดอันเกลี้ยงของมันขึ้นไปได้อย่างน่าดู. เพราะฉะนั้น ในบาง คราว พระอรหันต์จึงถูกเปรียบด้วยหน่อไผ่ ซึ่งหมายความว่าหลีกออกมาจากรกชัฏอัน แน่นหนาของโลกได้ โดยง่ายดาย.

น.32 ๒๖ ในบางแห่ง พระอรหันต์ถูกเปรียบไว้ด้วยนอแรด คือเป็น ของเดียวโดดไม่มีอะไรเกี่ยวเกาะได้. เป็นผู้อิสสระ ไม่ตกอยู่ภายใต้การจ้าง หรือสิน- น้ำใจของผู้ใด, ไม่อยู่ภายใต้อำนาจของใคร. ไม่ติดสถานที่ ไม่ติดบุคคล ไม่ติดรส อาหาร, และที่สำคัญที่สุดก็คือ ไม่ติดตัวเอง. ในการอาศัยผู้อื่นเลี้ยงชีพเป็นอยู่นั้น พระอรหันต์ถูกเปรียบ ด้วยแมลงผึ้ง, ผึ้งเที่ยวหาน้ำหวานตามดอกไม้ โดยกลีบหรือส่วนใดของดอกไม้ และ สีหรือกลิ่นของดอกไม้ ไม่ยับเยินหรือเสียไป ทั้งยังคงติดลูกติดผลได้ด้วยการช่วย ผสมเกษรของตัวแมลงนั้นเสียอีก. พระอรหันต์เป็นมุนี เที่ยวแสวงบิณฑบาตแต่ เพียงเยียวยาอัตตภาพ โดยไม่ต้องมีใครได้รับความเดือดร้อนซ้ำยังอำนวยบุญอันเป็น ที่ตั้งแห่งประโยชน์สุข ให้สำเร็จแก่ทายกนั้น ๆ ตามสมควรแก่ความที่ท่านเป็นทักชิ- เณยยบุคคล. ออกจากเมืองนั้นสู่เมืองนี้ เมืองนี้ไปสู่เมืองโน้น เช่นเดียวกับผึ้งออกจาก ดอกไม้ดอกนี้ไปสู่ดอกโน้น โดยไม่หยุดหย่อน ก็ไม่เป็นอันตรายหรือเป็นที่รังเกียจ แก่สิ่งใดหรือผู้ใด. เมื่อเปรียบกับการเดินทางด้วยเรือในทะเล พระอรหันต์ถูก เปรียบด้วยเรือที่ไม่แล่นและไม่จอด. ไม่แล่น เพราะหมดวัฏฏสงสาร. ไม่จอด เพราะ หมดภพ ไม่ติดอยู่ในภพนั้นภพนี้ ซึ่งเป็นเสมือนการจอด. เพราะไม่แล่นและไม่ จอด จึงเป็นผู้ข้ามขึ้นฝั่งโลกุตตระไปแล้ว. คนแล่นก็ลอยเต็งไม่สิ้นสุด, คนจอดก็ติด อยู่ณะที่นั้นเอง เช่นเดียวกับคนจมเหมือนกัน. เมื่อเปรียบกับคนตกทะเล พระอรหันต์เป็นพวกที่ว่ายเข้าถึง ฝั่งขึ้นบกได้ด้วยความสวัสดี. พวกนอกนั้นกำลังจมน้ำตายบ้าง กำลังว่ายอยู่บ้าง เพิ่ง จะเข้าถึงฝั่งบ้าง. เมื่อจิตต์ใจของพวกอื่นมัวว่ายอยู่ในน้ำคือความโง่ของตัวเอง พระ- อรหันต์ท่านนั่งอยู่บนบก กล่าวคือความรู้ ความบริสุทธิ์ และความสุขสงบเย็นรวม กันเป็นองค์สาม.

น.33 ๒๗ เพียงเท่านี้ ก็เป็นตัวอย่างอันแสดงว่า พระอรหันต์เป็นผู้ที่ ประกอบคุณธรรม ประเภทที่เป็นความแห้งสนิทสักเพียงไร. ความยากจนเป็นเสมือน ความเปียก, คนจนจึงกระหยิ่มที่จะเป็นคนมั่งมี โดยคิดว่านั้นเป็นคนแห้ง. ครั้นรู้ รสอันแท้จริงของความมั่งมีแล้ว ก็รู้อีกว่าความมั่งมีนั้นก็เป็นความเปียกด้วยเหมือนกัน แต่เป็นน้ำอีกชนิดหนึ่ง. คนมั่งมีจึงกระหยิ่มที่จะเป็นคนมีอำนาจวาสนา เช่นเป็น ราชา หรือมหาราชา. ครั้นรู้รสแห่งความเป็นมหาราชาเข้า ก็พบว่านี่ก็เป็นความ เปียกอีกเหมือนกันนั่นแหละ และเป็นน้ำอีกชนิดหนึ่ง จึงกระหยิ่มต่อไปอีก เช่น กระหยิ่มเพื่อเป็นเทวดา. แต่จะเป็น อย่างไรก็ตาม ถ้ายังตกอยู่ภายใต้ความหลง ไม่ รู้จักสิ่งทั้งปวงตามที่เป็นจริงมันก็ไม่พ้นที่จะเป็นเพียงความเปียกชนิดหนึ่งเท่านั้น. เมื่อ ได้ท่องเที่ยว และได้ผ่านจนรู้รสมาแล้ว ก็อยากข้ามขึ้นพ้นสิ่งเหล่านั้น. หยังทราบ ได้โดยอนุมานแล้ว ก็กระหยิ่มใคร่เพื่อจะเป็นพระอรหันต์ อันเป็นความแห้งสนิท อย่างแท้จริง. ในวันเช่นวันนี้ ( เพ็ญเดือนสาม ), ท่านผู้แห้งสนิททั้งหลาย ได้ประชุมกัน. เรามาประชุมกันทำพิธีในวันนี้ ก็เพื่อเป็นที่ระลึกแต่ท่านเหล่านั้น เพราะฉะนั้น เราจึงต้องเป็นผู้แห้งสนิท, หรือเป็นฝักฝ่ายแห่งบุคคลผู้แห้งสนิทด้วย โดยไม่ลืมเสีย. พุทธทาส ภิกขุ ๑๘ ธันว. ๘๔ 1

น.34 วิสาขะ บู ชา ๒๔๘๕ สิ่งควรคิดในคาบสมัยแห่งการ ประสูติ ตรัสรู้ และปรินิพพาน ของพระสังฆบิดร ก็คือ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า และ "คำสั่ง" ของพระองค์นั่นเอง ! เราจงมาถือเอาคติแห่งสมัยวิสาขบูชานี้ ให้ได้ตามที่ควร ! ถ้าพระพุทธองค์ไม่ได้ประสูติ ก็จะไม่มีบุคคลที่จะเป็นผู้ขุดค้น หาบ่อน้ำอมฤตของธรรมชาติให้แก่พวกเรา, บ่อน้ำนั้นก็จมดินไร้ค่าอยู่นั่นเอง, การ ประสูติของพระองค์จึงเป็นเสมือนหนึ่งรุ่งอรุณ อันเป็นนิมิตรของเวลากลางวันอัน แจ่มใส อันจะมาถึงในไม่ช้า, ถ้าพระพุทธองค์ไม่ได้ตรัสรู้ ซึ่งเป็นเสมือนการขุดค้น

น.35 ๒๙ หาบ่อนั้นไม่ได้สำเร็จ, เราก็พลอยไม่รู้จักบ่อนั้นไปด้วย และถ้าพระองค์ไม่ได้ลุถึง นิพพาน ซึ่งเป็นเสมือนผลแห่งการบริโภคน้ำอมฤตนั้นแล้ว พระองค์ก็จะยังคงต้องทรง เกิด แก่ เจ็บ ตาย อยู่ ดังเช่นเราท่านทั้งหลาย, แต่โชคดีของมนุษยชาติ ได้เต็ม เปี่ยมแล้วอย่างสมบูรณ์ คือพระองค์ได้ประสูติ ตรัสรู้ และปรินิพพาน ทั้งเพื่อ ประโยชน์ส่วนพระองค์เอง และแก่พวกเราทั้งหลาย, แต่ว่าโชคอันแท้จริงของพวกเราทั้งหลายนั้น จะสำเร็จเป็นโชค ขึ้นมาได้ก็ต่อเมื่อเรามาระลึกถึง และปฏิบัติตาม " คำสั่ง" ของพระองค์อย่างเคร่ง ครัด, พระองค์ผู้เป็นดวงประทีปอันโชติช่วงอยู่ในอาเซีย เพื่อส่องโลกทั้งสิ้นให้สว่าง -โชติช่วงขึ้นในโลกนี้ เพื่อส่องโลกอื่นทั้งหลายทั้งสิ้นให้สว่าง, นั้น. ได้ทรง "สั่ง" ไว้อย่างไรเล่า ? สำหรับเพื่อตัวเราเอง นั้น พระองค์ได้ทรง "สั่ง" ไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย กิจใดที่ศาสดาผู้เอ็นดู ผู้หวังประโยชน์เกื้อกูล อาศัย ความเอ็นดูนั้นแล้วจะพึงทำแก่สาวกทั้งหลาย กิจนั้น เราได้ทำแล้วแก่พวก เธอทั้งหลาย. ภิกษุทั้งหลาย. นั่นโคนไม้ นั่นที่สงัด, เธอทั้งหลายจง บำเพ็ญ เธอทั้งหลายจงอย่าเป็นผู้ประมาท. เธอทั้งหลายอย่าเป็นผู้ที่ต้อง ร้อนใจในภายหลัง. นี่แหละคือวาจาเครื่องพร่ำสอนเธอทั้งหลาย ของเรา" ๑ สำหรับเพื่อผู้อื่น นั้น พระองค์ได้ทรง "สั่ง" ไว้ว่า "ภิกษุ ทั้งหลายเราได้พ้นแล้วจากบ่วงทั้งปวง คือทั้งบ่วงที่เป็นของทิพย์ของสวรรค์ และบ่วงของมนุษย์. แม้พวกเธอทั้งหลายก็ได้พ้นแล้วอย่างเดียวกัน. เธอ ทั้งหลายจงเที่ยวไปตามชนบท เพื่อประโยชน์และความสุขแก่มหาชน. จงป่าวประกาศธรรมอันงดงามทั้งในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง และงาม ในที่สุด พร้อมทั้งใจความและตัวบท. จงประกาศแบบแห่งการครองชีวิต ๑. มู. ม.

น.36 ๓๐ อันประเสริฐ บริสุทธิ์ บริบูรณ์ สิ้นเชิงเถิด. สัตว์ที่มีธุลีในดวงตาแต่ เพียงเล็กน้อยก็มีอยู่ ถ้าไม่ได้ฟังธรรม ย่อมจะเสื่อมจากคุณอันเขาจะพึง ได้พึงถึง, เธอทั้งหลายจงประกาศธรรมเถิด ผู้รู้ทั่วถึงธรรมจักมีเป็นแน่ แท้." ๑ สำหรับทั้งเพื่อตน และเพื่อผู้อื่น นั้น พระองค์ได้ทรง "สั่ง" ไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย. ดังเราจะเตือนเธอทั้งหลายให้รำลึก สรรพ สังขารทั้งหลาย มีความเสื่อมสลายแปรปรวนเป็นลักษณะประจำตัวของมัน เธอทั้งหลายเร่งยังประโยชน์ตนและประโยชน์ท่านให้เต็มพร้อม ด้วยความ ไม่ประมาทเถิด" ๒ และนี่เป็นคำสั่งอันสุดท้ายของพระองค์ คือทรงสั่งไว้ในขณะ แห่งการปรินิพพาน. "คำสั่ง" ทั้งหมดนี้ คือมรดกที่ตกทอดมายังเราทั้งหลาย ผู้เป็นพุทธบริษัท. เป็นมรดกที่จะนำเราและเพื่อนสัตว์โลกทั้งมวล ไปยังบ่อแห่งน้ำ อมฤต ครั้นอาบกินแล้ว จะเข้าถึงความเป็นผู้อยู่เหนือการเกิดแก่เจ็บตาย. - อยู่ นอกวงของการต้องวิ่งไปวิ่งมา, - อยู่นอกเหนือความพัวพันของปัญหาแห่งชีวิตอัน ยุ่งเหยิง. แล้วกายและใจของเราก็จะสุขเย็นบริสุทธิ์และสว่าง. คำสั่งเพื่อตัวเราเอง ที่ว่า นั้นโคนไม้ นั่นที่สงัด จงบำเพ็ญ เพื่อไม่ต้องเป็นคนเสียใจในภายหลังนั้น ย่อมหมายถึงว่าในเบื้องต้นจงมองดูในภาย ในของตนเองอย่างเดียวก็พอแล้ว. ครั้นเข้าใจตัวเอง รู้จักตัวเอง ก็พ้นจากการติด ตัวเอง, แล้วก็หมดปัญหายุ่งยาก อันเกี่ยวกับตัวเอง. พร้อมกันนั้นก็เข้าใจผู้อื่นสิ่ง อื่น รู้จักผู้อื่นสิ่งอื่น พ้นจากการติดผู้อื่นและสิ่งอื่น. ครั้นพ้นแล้ว ก็หมดตัวผู้อยาก เพราะไม่มีความอยากในสิ่งใด ๆ. สิ่งอันเคยเป็นที่ตั้งของความอยากความกระหาย ก็ กลายเป็นสิ่งที่ไร้ความหมาย. โลกนี้ทั้งสิ้นจึงยังเหลือเพียงนิดเดียว ซึ่งเล็กยิ่งกว่าเม็ด ๑. มห. วิ. ๒. มหา. พี.

น.37 ๓ ๑ ทรายผู้นั้นก็ไม่สามารถท่องเที่ยวไปในโลกอีกต่อไป. โลกเป็นของใหญ่กว้างไม่มีที่สิ้นสุด ก็เฉพาะแก่ผู้ที่ยังมีความอยากอันไม่รู้สิ้นสุด เพราะโทษที่ตนไม่รู้จักตนเองตามที่เป็น จริงอย่างไร. ครั้นรู้จักตนแล้ว ความอยากอันเกิดมาจากความเขลา ก็จะดับลงพร้อม กับการดับของความเขลา ครั้นความอยากของผู้นั้นดับเสียแล้ว ดอกไม้แห่งมาร หรือ เหยื่อโลก ก็จะเป็นเสมือนฝ่ามือข้างเดียว ที่ตบไม่ดัง, และยิ่งกว่านั้น ก็คือ ไร้ ความหมาย. ผู้หญิงไร้ความหมายแห่งคำว่าหญิง, ผู้ชาย ไร้ความหมายแห่งคำว่า ชาย, ฯลฯ หอม ไร้ความหมายของคำว่าหอม, เหม็น ไม่มีความหมายแห่งคำว่าเหม็น เป็นต้น, ภาพเขียน ภาพถ่าย ที่มีความหมายถึงบุคคลที่ตนรัก หรือผูกพันอย่างอื่นๆ มากลายเป็นเพียงแผ่นกระดาษ กับผงถ่าน หรือน้ำยาที่ป้ายเข้าไว้ด้วยกันเท่านั้น. ความตายไร้ความหมายของความตาย, เป็นของน่าดูเล่น มากกว่าที่จะเป็นของน่า หวาดเสียว. ความหมุนเวียนในโลกทุกอย่าง มากลายเป็นการแสดงละคร ดังที่เขา จัดกันขึ้นในโรงถ่ายภาพยนตร์ อันจะทำให้ดูน่าหวาดเสียวได้ ก็เฉพาะแต่ผู้ที่ยังเป็น "คนไข้ของอวิชชา" อยู่เท่านั้น. ฉะนั้น ในคาบสมัยแห่งวิสาขบูชานี้. เพื่อตัว เราเอง, เราต้องนึกถึง "คำสั่ง" ส่วนที่จะช่วยให้เรามองเห็นโลกอันใหญ่กว้างมหึมานี้ เป็นโลกที่เล็กยิ่งเสียกว่าเม็ดทรายเม็ดหนึ่งเสียอีก ทั้งที่ในโลกนั้น มีเกียรติ มียศ มี อำนาจ และอะไรอื่นอีกมากหลาย รวมอยู่ด้วยเหลือที่จะคณนา. คำสั่งเพื่อผู้อื่น ที่ว่า เธอจงไป เธอจงประกาศ เธอจงประกาศ นั้น ย่อมหมายถึงว่า ผู้ที่เสร็จเรื่องของตัวเองแล้ว ยังไม่ชื่อว่าหมดหน้าที่โดยเด็ดขาด. เขายังถูกผูกพันอยู่ด้วยหน้าที่แห่งการฉุดดึงเพื่อนมนุษย์ด้วยกัน ที่ยังตกหล่มอยู่ ขึ้น มาเสียจากหล่ม, ข้อผูกพันอันนี้เป็นข้อผูกพันของธรรมชาติ โดยความจริงที่ว่า ความ รักหรือเมตตาอันแรงกล้านั้นคือกำลังงานอันสำคัญอันหนึ่ง ที่ก่อให้เกิดกำลังใจชนิดที่ จะแทงตลอดสิ่งทั้งปวงตามที่เป็นจริง. ฉะนั้นทั้งที่ผู้นั้นพ้นแล้วจากช่วงที่เป็นของมนุษย์

น.38 ๓๒ และสวรรค์ ก็ยังอยู่ภายใต้ข้อผูกพันที่ว่า ตนควรจะช่วยตัดบ่วงให้แก่เพื่อนที่ยังกำลัง ถูกบ่วงนั้น ๆ รึงรัดอยู่ ตามความสามารถของตนเพียงใด. การกระทำในชั้นนี้ มิใช่ เป็นการวิ่งไปวิ่งมาด้วยอำนาจตัณหา มิใช่กระทำเพื่อยึดถือในความหมาย มิใช่เป็น ไปโดยถูกบังคับ และมิใช่เพราะถูกสิ่งใดยั่วยวนเชื้อเชิญ. หากแต่เป็นไปเองด้วย กำลังงานเล็กน้อยที่เหลืออยู่ คือกำลังงานแห่งเมตตากรุณา ที่เคยอบรมบ่มนิสัยมา เป็นอเนกชาติ. ฉะนั้น ในคาบสมัยแห่งวิสาขบูชานี้ นอกจากจะนึกถึงตัวเองแล้ว ยังจะต้องนึกถึงผู้อื่น ตาม "คำสั่ง" ที่ทรงสั่งไว้เพื่อเห็นแก่ผู้อื่นนั้นด้วย เพื่อว่าเราจะ ได้หิ้วเอาโลกเล็ก ๆ นี้ ไปเสียจากหล่มอันน่าเบื่อ อีกส่วนหนึ่ง. ส่วนคำสั่งเพื่อทั้งสองฝ่าย คือทั้งตนเองและผู้อื่นนั้น เราจะ เห็นได้ชัดเจนแล้วว่า เป็นคำสั่งที่สั่งแก่ผู้ที่ยังไม่ลุถึงที่สุดแห่งการบำเพ็ญประโยชน์ตน ให้รีบขวนขวายเพื่อประโยชน์ตน. และแก่ผู้ที่เสร็จประโยชน์ตนแล้ว ยังไม่ใด บำเพ็ญประโยชน์ผู้อื่น จะได้ขวนขวายเฉพาะเพื่อประโยชน์ผู้อื่น สืบไป. คำว่า สังขารทั้งหลาย หมายถึงทุกสิ่งที่ยังตกอยู่ภายใต้กฎแห่งการหมุนเวียนไม่ว่าจะเป็นสิ่ง ใหญ่หรือสิ่งเล็ก ไม่ว่าจะมีชีวิตหรือไม่มีชีวิต, ไม่ว่าจะเป็นฝ่ายวัตถุหรือฝ่ายจิตต์ใจ. โดยเฉพาะในที่นี้ อาจกล่าวได้ตรง ๆ ว่า ตัวเราก็ดี ความรู้ของเราก็ดี ความจำ ของเราก็ดี ความสามารถของเราก็ดี ของเพื่อนของเราก็ดี ล้วนแต่ตกอยู่ภายใต้ ความเปลี่ยนแปลง. ถ้าวันนี้อยู่ในสภาพที่ใช้การได้ วันหน้าอาจเปลี่ยนไปอยู่ใน สภาพที่ใช้การอะไรไม่ได้. เพราะฉะนั้น เราต้องไม่ประมาท ในการที่จะใช้มัน เสีย, ไม่เพื่อประโยชน์ตนก็เพื่อประโยชน์ท่าน หรือทั้งสองอย่าง. ความไม่ประมาท หมายถึงความไม่เมา, เมาในอารมณ์ เมาในชีวิต เมาในความโง่ของตัวเอง' หรือ อะไรทำนองนี้ทั้งสิ้น เรียกว่าความประมาท. ต่อตรงกันข้าม จึงจะเรียกว่าความไม่ ประมาท. คนเราอาจพอใจ หรือแจ่มใสอยู่ด้วยความโง่ของตนเองก็ได้ ถ้าหากว่า

น.39 ๓๓ ความโง่นั้น มันได้ก่อให้เกิดอารมณ์ที่เราถือว่าเป็นเหมาะสมแก่เรา หรือโดยความ จริงก็คือ เหมาะกับกิเลสของเรา. บางคนอาจไม่เชื่อว่า ชีวิตเป็นสิ่งที่ต้องปรับปรุง หรือชีวิตเป็นสิ่งที่จะต้องดำเนินไป จนกว่าจะลุถึงที่หมายปลายทาง. คนพวกนี้เห็น โลกกว้างพอที่จะบรรจุสิ่งที่ตนพอใจไว้ให้อย่างไม่มีสิ้นสุด จึงพอใจที่จะตายแล้วตายอีก ล้ม ๆ ลุก ๆ อยู่ตรงนี้เอง. แต่ทั้งที่ไม่รู้ตัว ก็จัดว่าเป็นความประมาทอย่างหนึ่งด้วย เหมือนกัน เพราะฉะนั้น ความไม่ประมาท โดยเจาะจง จึงมีความหมายสั้น ๆ ว่า ความไม่เมา. ความเมาคือความมืดในท่ามกลางแสงอาทิตย์. ความไม่เมา คือความ สว่างในท่ามกลางราตรีอันเงียบสนิท. ฉะนั้น ในคาบสมัยแห่งวิสาขบูชา อันเป็น วันแห่งความสว่างนี้ เราจะไม่เมา. คนที่เมาอยู่แล้ว ควรจะสร่างเมา. แล้วคน ทั้งสอง จงมาบำเพ็ญประโยชน์ตนและประโยชน์ท่าน ให้ถึงพร้อมด้วย "ความไม่ เมา" นั้นเถิด. ในยามใกล้รุ่งของวัน ซึ่งคล้ายกับวันนี้ (เพ็ญวิสาขะ) พระ- พุทธองค์ได้ทรงลุถึงยอดสุดของความไม่เมา ทรงเห็นแจ้งและเข้าใจสิ่งทั้งหลายตามที่ เป็นจริง ในประเด็นที่ว่า เราควรประพฤติต่อสิ่งทั้งหลายทั้งปวงเหล่านั้น ทั้งที่เป็น ภายนอกและภายในอย่างไร อาการที่เป็นความทุกข์หรือก้อนหิน หนักของชีวิต จึงจะ หลุดลงจากเราได้. พระองค์ได้ทรงเห็นแจ้งชัดทั้งในส่วนหลักความจริงของสิ่งเหล่านั้น ทั้งในส่วนการกระทำหรือการปฏิบัติที่พระองค์จะต้องปฏิบัติต่อมัน และทั้งในส่วนผล ที่เป็นความสำเร็จในการปฏิบัติของพระองค์เอง จนเป็นที่พอใจอย่างยิ่ง. จนโลก ทั้งสิ้นเป็นเหมือนเม็ดทรายเม็ดเดียวก็ไม่ปาน แก่พระองค์แล้ว พระองค์จึงทรงกล้า ประกาศพระองค์เอง ว่าเป็นผู้หลุดพ้นจากบ่วงทั้งที่เป็นของทิพย์และของมนุษย์. และ สาวกผู้ที่ปฏิบัติตามรอยพระองค์ได้ ก็เป็นผู้หลุดอย่างเดียวกัน.

น.40 ๓๔ ฉะนั้น วันวิสาขบูชา จึงเป็นวันแห่งความบริสุทธิ์ วัน แห่งความสว่างแจ่มจ้า และวันแห่งความสงบเย็น ซึ่งพวกเราจะต้องคำนึง เป็นอนุสรณ์ ให้เข้าถึงความจริงอันใกล้ชิด จนสุดความสามารถที่เราจะ ทำได้ เพื่อเราจะได้มีโลกทั้งสิ้น มากลิ้งดูเล่นเป็นโลกนิด ๆ ในฝ่ามือ. พุทธทาส ภิกขุ วิสาขบูชา ๒๔๘๕

น.41 เข้าพรรษา ออกพรรษา ๒๔๘๕ สิ่งควรคิดในคาบสมัยแห่งการเข้าพรรษา และการออก พรรษานี้ คือฝนตกหนัก ซึ่งทำให้ทั้งคนและสัตว์เสมือนหนึ่งถูกจับยึดกัก ไว้ และฝนแล้ง ซึ่งเป็นเสมือนหนึ่งการปล่อยให้เป็นอิสระออกไป. เรา มาถือเอาคติแต่งการเข้าและออกพรรษาให้ได้ตามที่ควร เมื่อมนุษย์ เราถูกความ เจ็บไข้ จับตัว กัก ไว้ บน เตียงที่ นอนป่วย ไปไหนมาไหนได้ตามใจชอบในบางคราวนั้น ดูเหมือนว่าส่วน มากเห็นกันว่าเป็นความทุกข์น่ารำคาญเป็นอย่างยิ่ง. แต่ที่แท้จริงแล้ว ถ้า

น.42 ๓๖ หากว่าการจับยึดไม่มี การถูกปล่อยเป็นอิสระก็ไม่อาจมีได้เลย และทั้ง มนุษย์เราก็จักไม่ปรารถนาความอิสระอันไร้ค่า ไร้ความหมายนั้นด้วย. ถ้า ไม่มีความหิวระหาย, การบริโภคและความรู้สึกอร่อยก็จักมีขึ้นไม่ได้ เมื่อเป็นดังนี้แล้ว การที่จะเลือกเอาแต่ฝ่ายเดียวข้างเดียว ย่อมเป็นความ คิดที่ใคร ๆ ไม่อาจช่วยเหลือได้เลย, มีอยู่ทางเดียวก็แต่จงออกไปให้พ้น เสียทั้งจากการถูกกัก และการถูกปล่อยเท่านั้น จึงจะได้รับความพอใจอัน แท้จริง. โดยนัยนี้ ความหมายแห่งคำว่าอิสระของนิพพาน และคำว่า อิสระของเราท่านตามธรรมดานั้น จะต้องแตกต่างกันโดยไม่อาจนำมา เปรียบเทียบกันได้แต่อย่างใด. ความเป็นอิสระ หรือการถูกกักกันที่โลกอำนวยให้นั้น ทั้งสองอย่างนี้ยังไม่แตกต่างกันนัก เพราะการปล่อยออกไปนั้น ยังอยู่ภาย ในขอบขีดของอำนาจ ซึ่งเป็นใหญ่ในโลก เช่นเดียวกับการปล่อยวัวควาย ออกในตอนเช้า และจะถูกต้อนกลับ หรือสมัครกลับมาเองในตอนเย็น ซึ่งทั้งนี้เพราะว่า ความเหล่านั้นหาได้รู้จักตัวอิสระภาพอันแท้จริงไม่. ตลอด เวลาที่ยังไม่รู้จักอิสระภาพอันแท้จริงก็ยังจะต้องหลงในอิสระภาพอันโยก โคลงอยู่นั่นเอง คืออิสระภาพที่ต้องมีผู้ปล่อย. ครั้นถึงกำหนดแล้วก็จัก กลับยื่นมือเข้ามาในห่วงใหม่ ถ้าไม่เพราะจำใจ ก็เพราะสมัครใจ เช่น เดียวกับฤดูกาล ของดินฟ้าอากาศ ที่หมุนเวียนไปในรอบปีหนึ่ง. ถ้าการ หายใจเข้ากับการหายใจออก เป็นของธรรมดาเท่ากันแล้ว ไฉนเราจักเรียก ร้องร่ำหาอิสระภาพชนิดที่ยังเหมือนกับการถูกกักกันนั้นด้วยเล่า. เมื่อเรา นอนบนเตียงเจ็บไข้ เราก็ควรจะทำอะไรได้เท่ากับเมื่อวิ่งเล่นอยู่ในสนาม กีฬา. ฝนจะตกหรือไม่ตกก็ตามเราจักต้องไม่เสียอะไรไปเพราะเหตุนั้น

น.43 ๓๗ เพราะฉะนั้น ในบัดนี้ไม่ว่าเรากำลังเป็นสุขอยู่หรือกำลังทุกข์อยู่ สิ่งที่เรา จะต้องทำก็คือว่า เราจักก้าวข้ามให้พ้นไปเสียทั้งความสุขและความทุกข์. ยามเข้าพรรษาฝนตก ทั้งคฤหัสถ์และบรรพชิตต้องทำ งานในร่ม. ออกพรรษาแล้วทำงานกลางแจ้งและมีรัศมีการทำงานไกล. แต่ ถึงกระนั้นก็ยังชื่อว่าต้องทำงานอยู่นั่นเอง. ใครมีหน้าที่อย่างไรก็ต้องทำอย่าง นั้นตามหน้าที่. เมื่อเป็นดังนั้น การเข้าพรรษาหรือออกพรรษาจึงไม่แตกต่าง กันโดยนัยนี้. ต่อเมื่อใดได้เข้าถึงขีดที่จะไม่ต้องเข้าพรรษา หรือออก พรรษา ไม่มีข้อถูกผูกมัด หรือถูกปล่อยโดยประการทั้งปวงแล้ว นั้น จึง จะมีสิ่งที่พอจะเรียกว่า "อิสระภาพ" ได้. อิสระภาพที่โลกมีให้นั้น เป็น เพียงตอนหนึ่งแห่งวงกลมของการไหลเวียนไปภายใต้อำนาจ ของสิ่งที่ "บังคับ" ให้โลกนี้หมุนไป แม้ว่าส่วนนี้จะผิดตรงกันข้ามกับอีกส่วนหนึ่ง ในปริยายหนึ่ง แต่มันก็ตกเป็นทาสของตัณหา และอวิชชาเหมือนกันอยู่ อีกปริยายหนึ่ง. ฉะนั้นเมื่อเรากำลังได้ หรือกำลังเสียอิสระภาพก็ตาม ใน โลกนี้เราไม่ควรจะมีความรู้สึกที่ฟูขึ้นหรือเหี่ยวลงแต่อย่างใด. หน้าที่ของ เรายังคงมีอยู่อย่างเดียวกัน คือหน้าที่แห่งการ "ข้าม" ออกไปเสียให้พ้น จากวงเวียนแห่งการได้ ๆ เสีย ๆ ซึ่งอิสระภาพ. เราจะกำลังเข้าพรรษา หรือออกพรรษา เราจะต้องทำกิจของเราทั้งนั้น กิจที่จะทำให้เรา "ข้าม" ออกไปพ้นจากการที่จะต้องมัวเข้า ๆ ออก ๆ พรรษา กันอยู่ร่ำไป เพราะ ว่าที่นี่ไม่มีอิสระภาพอันแท้จริง. อิสระภาพอันแท้จริง กับคำว่า "นิพพาน" นั้น เป็น คำ ๆ เดียวกัน. อิสระภาพของนิพพาน ไม่อยู่ในวงอำนาจของผู้กักหรือ ผู้ปล่อย, ไม่ว่าผู้นั้นจะเป็นเอกชน สังคม หรือ ประชาคมก็ตาม. อิสระ-

น.44 ๓๘ ภาพของนิพพาน ไม่ใช่เป็นเพียง "อิสระภาพบทเรียน" หรืออิสระภาพ อันอยู่ในวงจำกัด. ปลาที่เขาปล่อยจากขวดหรือไห ลงในบ่อกว้าง ย่อม จะนึกว่าได้อิสระภาพ, แต่ว่าบ่อนั้นมันเป็นบ่อที่อยู่ในวงอำนาจของเจ้าของ ที่เขาจะจับมาขายหรือฆ่าแกงเมื่อไรก็ได้ เพราะฉะนั้น เราไม่เรียกว่าปลา นั้นได้รับอิสระภาพ แม้ชนิดที่เป็นโลก ๆ. แม้ปลานั้นจะ ถูกปล่อยลง แม่น้ำลำคลอง หรือลงทะเลไป มันก็ยังไม่เป็นอิสระไปจากการที่จะถูกจับ ขึ้นมาใหม่ด้วยความพยายามของคนพวกอื่น. เราก็ไม่เรียกอีกว่ามันได้ อิสระไปจากอำนาจของมนุษย์. แต่ว่าการที่ปลาตัวนั้นเห็นแก่เหยื่อ หรือ หลงในความยั่วยวนอย่างใดอย่างหนึ่งแล้วยื่นคอเข้าบ่วงนั้นแล้ว ใครเป็น ผู้ทำให้มันเสียอิสระภาพ นอกจากตัวมันเอง. ถ้ามันต้องการอิสระภาพอัน แท้จริง มันจะต้องหาจากตัวมันเอง หาใช่หาจากคน จากคลอง จากทะเล ไม่. ถ้าปลามนุษย์นี้เล่า เมื่อต้องการอิสระภาพ เมื่อไม่หาจากตัวเอง มัว จะไปหาจากอุตุนิยม เช่นเข้าฝนออกฝน, นอนเจ็บ ลุกจากเตียง, ให้เขา กัก แล้วให้เขาปล่อยอยู่แล้ว ก็จะต้องเข้า ๆ ออก ๆ อยู่ร่ำไป ไม่ออก จากการเข้าการออกไปได้เลย. การออกไปหาพระนิพพาน จึงไม่ใช่การ ออกตามความหมายธรรมดา หรือเรียกอีกอย่างหนึ่งก็ไม่ใช่การออก, การ ไปนิพพานก็ไม่ใช่การไปตามธรรมดา หรือกล่าวอีกอย่างหนึ่ง ก็ไม่ใช่การ ไป, อิสระภาพที่แท้จริง เช่นอิสระภาพแห่งนิพพาน จึงไม่อยู่ในวิสัยที่ ใครจะให้กันได้ หรือริบไปจากกันได้ มันจึงเป็นอิสระภาพที่แท้จริง ซึ่ง เมื่อได้มาแล้ว ไม่มีวันได้หรือเสียอิสระภาพ อย่างหนึ่งอย่างใจต่อไปอีก เลย. นั่นคือ อิสระภาพที่ไม่ต้องมีผู้ให้ ผู้ปล่อย.

น.45 ๓๕ เข้าพรรษาถูกกักตัว ออกพรรษาถูกปล่อยตัว จนกว่า จะถึงเวลาถูกกักใหม่ นี้คือความรู้สึกของคนทั่วไป ทั้งนี้เป็นเพราะอุตุ- นิยมและวินัยนิยม. แต่ท่านผู้หลุดพ้นแล้วจากสิ่งสมมติอันโยกโคลงหามี ความรู้สึกดังว่ามานั้นไม่. ท่านไม่มีการเสียอิสระภาพ เพราะท่านอยู่เหนือ ความต้องการอิสระภาพ. นั่นแหละคืออิสระภาพเหนืออิสระภาพ! อิสระ- ภาพที่มีพระพุทธธรรมเป็นเครื่องปล่อย. พุทธทาส ภิกขุ ๒๘ ก.ย. ๘๕