เพชรเม็ดสำคัญที่สุดที่ตกค้างอยู่ในพระไตรปิฎก — ธรรมะคำเดียวจบของวัยปลาย
📖 อ่านฉบับเต็ม 📄 อ่านสแกนต้นฉบับ 🎧 ฟังเสียงบรรยาย (๑๓ ตอน)คำบรรยายประจำวันเสาร์ ภาคอาสาฬหบูชา พ.ศ. ๒๕๓๑ ว่าด้วย "อตัมมยตา" — ความไม่สำเร็จมาแต่ปัจจัยปรุงแต่ง หรือภาวะที่ปัจจัยปรุงอะไรไม่ได้อีก — ศัพท์ที่ท่านพุทธทาสขุดขึ้นมาปัดฝุ่นในบั้นปลายชีวิตและยกให้เป็น "เพชรเม็ดสำคัญที่สุดที่ตกค้างอยู่ในพระไตรปิฎก" ถึงขนาดประกาศว่า "ถ้าไม่มีอตัมมยตาก็ไม่มีพุทธศาสนา" การบรรยายวันแรก (๒ กรกฎาคม ๒๕๓๑) ตรงกับวันรัชมังคลาภิเษกพอดี ท่านจึงเลือกเรื่องที่สำคัญที่สุดมาให้สมกัน
คำว่า "ประยุกต์" ในชื่อเล่มคือหัวใจ — ท่านไล่ให้เห็นอตัมมยตาในทุกระดับ ตั้งแต่กิริยาที่ร่างกายไม่ยอมรับสิ่งแปลกปลอม วิวัฒนาการของธรรมชาติที่ก้าวหน้าด้วยการสลัดสิ่งต่ำกว่าออกไป การที่พระสิทธัตถะละอาจารย์อุทกดาบสเพราะไม่ยอมหยุดแค่เนวสัญญานาสัญญายตนะ จนถึงการใช้อตัมมยตากำกับพรหมวิหารไม่ให้ลำเอียง และมองวิกฤตอาวุธนิวเคลียร์ของโลกยุคสงครามเย็น
สวนอุศมมูลนิธิจัดพิมพ์เป็นลำดับที่ยี่สิบสอง ถวายในวันอายุครบ ๘๔ ปีบริบูรณ์ — เจ็ดรอบนักษัตรพอดี เป็นประตูที่ดีที่สุดเล่มหนึ่งสู่ความคิดช่วงสุดท้ายของท่านพุทธทาส