อตัมมยตา

คือ ความไม่สำเร็จมาจากปัจจัยนั้น ๆ

คือ ภาวะของจิตที่อะไร ๆปรุงแต่งให้ผิดไป จากความถูกต้องไม่ได้; คือจับยึดไว้ก็ไม่ได้ ผลักไสไปก็ไม่ได้ ปรุงแต่งให้เปลี่ยนแปลงไปก็ไม่ได้จากความถูกต้อง เพื่อจะตั้งอยู่อย่าง ไม่มีความทุกข์เลย. ๓. ไวพจน์: คือ อรหัตตมรรค, วิราค, วิมุตติ, นิพพาน ฯลฯ

๑. ความเห็นตามที่เป็นจริง. ๒. ความเบื่อหน่ายคลายกำหนัด. ๓. ความสลัดคืน ไม่ยึดมั่นถือมั่น. ๔. ความคงที่อย่างไม่อาจเปลี่ยนแปลงอีกต่อไป

คือ ไม่ถูกอะไรจับยึดไว้หรือปรุงแต่งได้; อยู่เหนืออำนาจความเป็นบวกเป็นลบ (เหนืออภิชฌาและโทมนัส); จึงอยู่เหนือชั่วเหนือดี เหนือบาปเหนือบุญ เหนือทุกข์เหนือสุข เหนือ อกุศลเหนือกุศล เหนือโลกิยธรรมหรือสังขตธรรมทั้งปวง

มีอาการ: ๖.๑ แห่งความไม่ตั้งอยู่ด้วยเหตุด้วยปัจจัย จึงไม่มีอาการเปลี่ยนแปลง ไปตามเหตุตามปัจจัย. ๖.๒ ไม่ผูกพันอยู่กับสิ่งใด จึงไม่มีอาการแห่งความทุกข์

มีประเภทตามลำดับชั้นที่นำไป เพื่อการ ละเสียซึ่งกามธาตุ รูปธาตุ อรูปธาตุ; จนกระทั่งเข้าถึงนิโรธธาตุ; ซึ่งไม่ต้องมีการละอะไร. สรุปความว่ามีสองประเภท: ๗.๑ ประเภทที่อยู่ในขั้นที่ถูกนำไปใช้ในการละ สิ่งต้องละตามลำดับ. ๗.๒ ประเภทสุดท้าย ซึ่งไม่ต้องมีการละอะไร

เป็นกฎชนิดกฎของธรรมชาติ (มิใช่มนุษย์ บัญญัติขึ้น); และเป็นกฎฝ่ายอสังขตะ หรือการนำไปสู่อสังขตะ; หรือการทำลายเสียซึ่งอำนาจแห่งเหตุปัจจัยทั้งปวง; จนเป็นอิสระ จากเหตุปัจจัย

คือ ไม่มีภาวะแห่งความเป็นผู้ปรุงแต่ง หรือ ถูกปรุงแต่ง และไม่มีภาวะแห่งการปรุงแต่ง

๑๐.๑ หน้าที่ของอตัมมยตา: ไม่มี. ๑๐.๒ หน้าที่ของมนุษย์ต่ออตัมมยตา: คือ ทำให้ปรากฏ หรือ เข้าถึง จนเป็นอตัมมโย (คือมือตัมมยตา)

เปรียบเสมือนเพชร (ซึ่งถือกันว่า) ตัดอะไร ได้ทุกอย่าง แต่ไม่มีอะไรตัดเพชรได้; หรือเพชรอีกนัยหนึ่ง; ไม่ เป็นที่ปรารถนาของคนจำพวกไก่ จึงเป็นหมันสำหรับคนจำพวกนั้น

อัสสาทะของอตัมมยตาในขั้นสูงสุด ไม่มี; มีได้ก็แต่ในอตัมมยตาขั้นต้น ๆ ที่ถูกนำมาใช้เพื่อละเสีย ซึ่ง กามธาตุ; รูปธาตุ; อรูปธาตุ; ซึ่งเมื่อละ ได้แล้วในแต่ละขั้น ย่อมมี แม่บท .. อตัมมยตา ๒๗๖ อัสสาทะในแต่ละขั้นแห่งการละนั้น; ซึ่งจะมีได้ สำหรับบุคคลผู้ยังมี ความยึดถือ คือยังไม่มีอตัมมยตา ในขั้นสมบูรณ์หรือขั้นสุดท้าย

อาทีนวะของหรือจากอตัมมยตา ไม่มี เพราะเป็นอสังขตะ

อตัมมยตาเองเป็นนิสสรณะ เครื่องออก มาเสียจากอุปาทาน. (ไม่มีเหตุผลอะไรที่แสดงว่า เราต้องออกมา เสียจากอตัมมยตา) ดังนั้น นิสสรณะ จากอตัมมยตาจึงไม่มี

๑๗.๑ การเห็น เก้า "ตา" คือเห็น: อนิจจตา: ความไม่เที่ยง. ทุกขตา: ความเป็นทุกข์. อนัตตตา: ความเป็นของไม่ใช่ตน. ธัมมัฏฐิตตา: ความตั้งอยู่ตามธรรมชาติ ของกฎธรรมดา. ธัมมนิยามตา: ความเป็นไปตามกฎธรรมดา. อิทัปปัจจยตา: ความมีและความเป็นไปตามปัจจัย. สุญญตา: ความว่างจากตัวตน. ตถาตา: ความเป็นเช่นนั้นเอง. อตัมมยตา: ภาวะแห่งความเป็นอตัมมยตา. ๑๗.๒ การละจากกามธาตุ : เข้าสู่รูปธาตุ. การละจากรูปธาตุ : เข้าสู่อรูปธาตุ การละจากอรูปธาตุ : เข้าสู่นิโรธธาตุ ; คือ การลุถึงอตัมมย ตา

คือ การถึงการสิ้นสุดแห่งความทุกข์ ( อนุปาทิเสสนิพพาน)

เข้าไปสู่ความมือตัมมยตา : คือ ตทังควิมุตติทุกชนิด

อตัมมยตาโดยสิ่งที่ต้องเกี่ยวข้อง : ในการเข้าถึงอตัมมยตา: ๒๐.๑ สมถะและวิปัสสนาที่เป็นไปเพื่อการละกามธาตุ รูปธาตุ และ อรูปธาตุ. ๒๐.๒ การมีวิปัสสนาญาณไปตามลำดับ จนครบ เก้า "ตา" ดังที่ กล่าวแล้วในอรรถลักษณะข้อ ๑๗ - ทางปฏิบัติ. ๒๑. ภาษาคน- ภาษาธรรม: อตัมมยตาโดยภาษาคน- ภาษาธรรม: ภาษาคน: เป็นสิ่งที่เขาไม่เชื่อว่าอาจจะมีได้ จึงไม่มีคำพูด ในภาษาคน. ภาษาธรรม: เป็นสิ่งที่มีอยู่จริงยิ่งกว่าจริง จึงมีพูดกันอยู่แต่ใน ภาษาธรรม. ธรรมโฆษณ์ที่แนะนำให้อ่าน ๑. อตัมมยตาประยุกต์