นิวรณ์

คือ เครื่องปิดกั้นหนทางแห่งความเจริญ: คือ ความดี, ความสงบ และนิพพาน; มิได้หมายถึงการปิดกั้นหนทาง แห่งกิเลสและความทุกข์. ๓. ไวพจน์: คือ อุปสรรค, ปลิโพธิ์, ข้าศึก ฯลฯ

นัยที่หนึ่ง: นัยที่สอง: กิเลสประเภทอนุสัย: เป็นความเคยชินอยู่ในสันดาน เกิดเป็นนิวรณ์ออกมาได้ โดยไม่ต้องอาศัยปัจจัยภายนอก นี้อย่างหนึ่ง. สิ่งแวดล้อมที่เป็นปัจจัยภายนอก ที่เหมาะสมแก่การเกิด นิวรณ์ชนิดนั้น ๆ เป็นชนิด ๆ ไป นี้อีกอย่างหนึ่ง

มีลักษณะตามความหมายของคำซึ่งเป็นชื่อของ นิวรณ์นั้น ๆ; แล้วมีลักษณะรวมกัน เป็นการปิดกั้นหนทางเดินของ จิต; ทั้งเมื่อมีการเป็นอยู่ตามปกติ และในขณะที่บำเพ็ญจิตตภาวนา

คือ มีอาการสมตามชื่อแต่ละชื่อของนิวรณ์นั้น ๆ: กามฉันทะ: ครุ่นอยู่ด้วยความรู้สึกทางกามหรือความพอใจ. พยาบาท: ครุ่นอยู่ด้วยความรู้สึกทางโทสะ หรือความหงุดหงิด. ถีนมิทธะ: ครุ่นอยู่ด้วยความรู้สึกทางโมหะ หรือความหดหู่ของจิต. อุทธัจจกุกกุจจะ: ครุ่นอยู่ด้วยความรู้สึกทางโมหะ หรือความฟุ้งซ่าน ของจิต. ๑๐๑ กผพ. แม่บท...นิวรณ์ วิจิกิจฉา: ครุ่นอยู่ด้วยความรู้สึกทางโมหะ หรือความลังเลสงสัย ไม่แน่ใจ. ทั้งห้าอย่างนี้ มีอาการเหมือนกับรั่วไหลออกมาจากอนุสัย ที่สะสม อยู่ในสันดาน โดยไม่ต้องเจตนา

นัยที่หนึ่ง: นัยที่สอง: นิวรณ์ในภาษาพูดของคนธรรมดา: หมายถึง ความ กังวลใจ หรือความรำคาญใจ. นิวรณ์ในภาษาศาสนา: ๑. ระดับทั่วไป: หมายถึง นิวรณ์ห้าที่กล่าวแล้ว. ๒. ระดับพิเศษ: หมายถึง สิ่งปิดกั้นหนทางพระนิพพาน

๘.๑ ๘.๒ ๘.๓ เกิดได้เองโดยสัญชาตญาณ ไม่ต้องอาศัยเจตนาหรือปัจจัยภาย นอกก็เกิดได้. เป็นสิ่งคู่กับอนุสัย เมื่อมีอนุสัยก็มีนิวรณ์. มีความสัมพันธ์กับอนุสัยครบทั้งสามอนุสัย แม้มีจำนวนมากกว่า จำนวนอนุสัย

๙.๑ ๙.๒ ๙.๓ แน่นอนที่ต้องเป็นสมบัติของปุถุชน. แน่นอนที่ต้องขุ่นมัว ไม่แจ่มใส. แน่นอนที่จะต้องกระสับกระส่ายรำคาญ. ทั้งสามอย่างนี้ปิดกั้นความแจ่มใสว่องไวของจิต

๑๐.๑ ๑๐.๒ หน้าที่ (โดยสมมติ) ของนิวรณ์: ๑. เป็นอาหารและโอกาสของอวิชชา. ๒. รบกวนความสงบของจิต. ๓. หล่อเลี้ยงกิเลส. หน้าที่ของคนต่อนิวรณ์: คือ "เช็ดแว่นตาอยู่เสมอ”. แม่บท .. นิวรณ์ ๑๐๒

นัยที่หนึ่ง: ในการทำลายความแจ่มใสของจิต: ๑. กามฉันทะ: เหมือนน้ำเจือสีต่าง ๆ. ๒. พยาบาท: เหมือนน้ำเดือดพล่าน. ๓. ถีนมิทธะ: เหมือนน้ำมีสาหร่าย. ๔. อุทธัจจกุกกุจจะ: เหมือนน้ำมีคลื่นระยิบระยับ. ๕. วิจิกิจฉา: เหมือนน้ำในที่มืด. ทั้งหมดนี้ล้วนแต่ไม่ให้ความใสกระจ่าง เพื่อการที่จะ เห็นของที่อยู่ในน้ำ. นัยที่สอง: เมื่อกล่าวโดยปริมาณ: อุปมาการรบกวนของนิวรณ์ เป็นเสมือนการรบกวนจากการไต่ตอมของแมลงหวี่ แมลงวัน; แต่ไม่ถึงขนาดการต่อยของแมลงผึ้งหรือ ต่อแตน. นัยที่สาม: อีกอย่างหนึ่ง: อุปมาเหมือนกับสิ่งที่ทำให้แว่นตา ฝ้ามัว ไม่มีความใสกระจ่างเพื่อการดู

๑๒.๑ อนุสัยที่มีอยู่ในสันดานของจิต ๑๒.๒ ความเคยชินของความรู้สึกคิดนึก, ใต้สำนึก หรือกึ่งสำนึก, ของบุคคลที่ชอบคิดนึกอย่างใดอย่างหนึ่งอยู่เป็นประจำ; เป็นโอกาสหรือสมุทัยแห่งนิวรณ์เฉพาะบุคคลนั้น ๆ

๑๓.๑ ความหยุดไหลหรือหยุดปรุงแต่งของอนุสัย. ๑๓.๒ ความเป็นสมาธิของจิต. ๑๓.๓ อัตถังคมะขั้นเด็ดขาด (นิโรธ) คือ อรหัตตมรรค

คือ นิวรณ์เป็นอัสสาทะของคนพาล คนเขลา

๑๕.๑ ส่งเสริมให้อวิชชามีกำลังมากขึ้น. ๑๕.๒ รบกวนความสงบสุข. ๑๕.๓ เป็นอุปสรรคในการทำงานด้วยสมาธิ

๑๖.๑ การดำรงชีวิตอยู่ด้วยอริยมรรคมีองค์แปด หรือด้วยความมีศีล สมาธิ ปัญญา. ๑๖.๒ มีธัมมปีติประจำอยู่ในจิตใจ

๑๗.๑ การปฏิบัติที่ไม่เป็นการเพิ่ม แต่เป็นการลดละอนุสัย. ๑๗.๒ มีสติปัฏฐาน (การตั้งไว้ซึ่งสติ) ในทุกกรณีและทุกกาละเทศะ. ๑๗.๓ มีชีวิตอยู่โดยสัมมาวิหาร (อริยอัฏฐังคิกมรรค)

๑๘.๑ อานิสงส์ (โดยอ้อม) ของนิวรณ์: คือ ให้เกิดบทเรียนหรือ ความสามารถในการเอาชนะนิวรณ์นั่นเอง. ๑๘.๒ อานิสงส์ (โดยตรง) ของความไม่มีนิวรณ์: คือ ความมี ชีวิตแจ่มใส ทำความโล่งเตียนให้แก่หนทางพระนิพพาน

๑๙.๑ เข้าไปสู่ความมีนิวรณ์: ๑. ความเป็นอยู่อย่างไม่ควบคุมความรู้สึกของสัญชาตญาณ. ๒. ความเป็นอยู่อย่างสะเพร่าหรือมักง่ายต่อทุกสิ่ง. ๑๙.๒ ออกจากอิทธิพลของนิวรณ์ : ๑. มีความเป็นอยู่อย่างควบคุมความรู้สึกของสัญชาตญาณ. ๒. ไม่มีความเป็นอยู่อย่างสะเพร่าหรือมักง่ายต่อทุกสิ่ง. ๓. มีธัมมปีติและธัมมสมาธิ

นิวรณ์โดยสิ่งที่ต้องเกี่ยวข้อง: ๒๐.๑ เพื่อการมีนิวรณ์: คือ ความประมาทสะเพร่า เลินเล่อ ความ ไม่เคารพตนเอง. แม่บท .. นิวรณ์ ๑๐๔ ๒๐.๒ เพื่อการไม่มีนิวรณ์: คือ ความไม่ประมาท ไม่สะเพร่า ไม่เลินเล่อ ความเคารพตนเอง

ภาษาคน: เครื่องกังวลใจทั่วไป. ภาษาธรรม: สิ่งที่ปิดกั้นหนทางแห่งความเจริญทางจิตใจ. : : : ธรรมโฆษณ์ที่แนะนำให้อ่าน ๑. ธรรมะเล่มน้อย ๒.สมถวิปัสสนาแห่งยุคปรมาณู ๓. อริยสัจจากพระโอษฐ์ ๔. อานาปานสติภาวนา