Buddhadasaน.7 ๕ จิตใจ หรือสติปัญญา สิ่งที่เรียกว่าการงาน ก็ก้าวหน้าขึ้นมาถึง ระดับมนุษย์ แล้วมนุษย์ก็ต้องทำ เพื่อความเป็นมนุษย์ นี้ก็เรียกว่า การงาน ดังนั้นเราควรจะถือว่า การงาน เป็นสิ่งที่ประเสริฐหรือ ศักดิ์สิทธิ์ หรือสูงสุด สำหรับความเป็นมนุษย์นั่นเอง ถ้า ละเลยต่อสิ่งที่เรียกว่าการงาน ก็ย่อมจะสูญเสียความเป็น มนุษย์ที่ถูกต้อง. เมื่อมองดูการงาน ก็จะเห็นได้ว่ามันสัมพันธ์กันอยู่กับสิ่งที่ เรียกได้ว่าการศึกษา การศึกษาคือสิ่งที่ทำความก้าวหน้าอย่าง ถูกต้อง ทุกขั้นทุกตอนแห่งวิวัฒนาการของมนุษย์ เพื่อมนุษย์ ได้รับสิ่งที่ดีที่สุด. ดังนั้น การงานก็คือตัวความก้าวหน้า นั่นเอง การศึกษาเป็นสิ่งที่ทำให้เกิดความก้าวหน้า และตัวความก้าวหน้า นั้นก็คือ การงานนั้นเอง ทุกคน จะต้องมีชีวิตอยู่ด้วยความก้าวหน้าในการกระทำ คือมีการกระทำที่ทำความก้าวหน้าอยู่ตลอดเวลา ขอให้รู้สึกหรือเข้าใจสิ่งที่เรียกว่า การงานอย่างนี้เราก็จะ
น.8 ๖ พอใจที่จะเกี่ยวข้องกับการงาน หรือเห็นว่าการงานเป็นสิ่งที่มี เกียรติ เป็นสิ่งที่ทำความเป็นมนุษย์ให้สมบูรณ์. การงานที่ดีที่สุดที่จะทำให้มนุษย์ได้รับสิ่งที่ดีที่สุดนั้น คืออะไร ? เราก็พูด กันอย่างภาษาพุทธบริษัทต่อไปอีกว่า สิ่งนั้นเรียกว่า กัมมัฏฐาน หรือกัมมฐาน แปลว่าฐานที่ตั้งของการงาน. กัมมฐาน ก็รู้กันอยู่ดีแล้วในหมู่พุทธบริษัทว่า เป็นวิธีการที่จะทำพระ นิพพานให้แจ้ง จะเป็นสมถกัมมฐาน หรือวิปัสสนากัมมฐาน ก็มีความมุ่งหมาย อย่างเดียวกัน หรือทำงานร่วมกันไปเพื่อทำพระนิพพานให้แจ้ง ดังนั้นก็พูดได้ ต่อไปว่าการทำพระนิพพานให้แจ้ง เป็นการงานในระดับสูงสุดสำหรับมนุษย์ ใครจะต้องการหรือไม่ต้องการนั้นเป็นอีกเรื่องหนึ่งต่างหาก สำหรับคนชาวบ้านทั่ว ๆ ไป จะมีกัมมฐานได้อย่างไร ข้อนี้ก็ไม่ยาก ขอถือเอาให้ตรงตามความหมายของคำสอนนั้นว่า สมถกัมมฐาน ก็ทำจิตใจ ให้มันสงบ ทำจิตใจให้เป็นปกติ ทำจิตใจให้เข้มแข็งในการที่จะทำหน้าที่การงาน ทางจิตใจ ใครมีวิธีฝึกฝนอย่างไรก็ทำได้ ถ้ามันสำเร็จประโยชน์ให้มีจิตปกติ เข้มแข็งเป็นอิสระ มีความสามารถในหน้าที่ของจิตใจ แล้วก็เรียกว่าเขาก็มี สมถกัมมฐานได้เป็นการงานชั้นเลิศในส่วนจิตก่อน. ทีนี้ ก็ทำต่อไปในส่วนที่เป็นสติปัญญาที่เรียกว่าวิปัสสนา คือดูให้เห็น ว่า อะไรเป็นอะไร เป็นความก้าวหน้าทางสติปัญญา ให้เข้าใจและรู้จักสิ่งทั้งหลาย ทั้งปวงอย่างถูกต้องตามที่เป็นจริง ในการกระทำทุกอย่างที่เกี่ยวกับมนุษย์เรา เขาทำได้อย่างนี้ก็เรียกว่ามี วิปัสสนากัมมฐาน ไม่ต้องพูดว่าจะต้องเอาตามแบบ ที่มีอยู่ในพระคัมภีร์ เราจะถือว่า ถ้าได้ผลอย่างนี้แล้วก็เป็นการถูกต้อง คือเป็น สมถกัมมฐาน หรือเป็นวิปัสสนากัมมฐาน ได้ด้วยกันทั้งนั้น ให้ทุกคนและ นักศึกษาทุกคนไปคิดดูเองก็ได้ ว่าอะไรมันจะดีไปกว่านี้.
น.9 ๗ มนุษย์จะต้องมีจิตใจที่มีสมรรถภาพสูงสุด นี้เรียกว่า เป็นสมถกัมมฐาน และมนุษย์จะต้องมีสถิปัญญาถูกต้องตามธรรมชาติอันลึกซึ้งถึงที่สุด นี้ก็เรียกว่า วิปัสสนากัมมฐาน เป็นอันดับสุดท้ายของสิ่งที่เรียกว่าการงานสำหรับมนุษย์ นั่นเอง. ทีนี้ ก็ขอให้ท่านทั้งหลายลองสังเกตดูตรงนี้อีกสักครั้งหนึ่งว่า เรามีการ งานอย่างไร หรือธรรมชาติมอบหมายให้เรามีการงานอย่างไร หรือว่าจะเอา ตามชอบใจของเรา เราควรจะมีหน้าที่การงานอย่างไร จึงจะเรียกว่าเป็นมนุษย์ ที่ถูกต้องและสูงสุด เราก็เลือกเอาเองได้ ถ้าเลือกไปโดยความรู้สึกผิดชอบชั่วดีที่ ไม่หลอกลวงตัวเอง เลือกเอาด้วยความบริสุทธิ์ใจแล้ว มันก็ไม่มีทางอื่นที่จะไป นอกจากทางที่กล่าวนี้ คือต้องได้ลุถึงสิ่งที่ดีที่สุดที่มนุษย์ควรจะลุถึงได้ คือ สภาพ ของจิตใจที่หมดปัญญา ที่หมดสิ่งรบกวน หมดสิ่งที่เรียกว่าความทุกข์ เหลือเป็นใจที่เป็นอิสระ เยือกเย็นเป็นผาสุกไม่มีอะไรกระทบกระทั่งได้ อย่างนี้ เราเรียกว่าการบรรลุถึงพระนิพพาน แปลว่าดับหมดแห่งปัญหา เครื่องรบกวน ทุก ๆ ประการ เป็นจุดสุดท้ายของหน้าที่การงานของสัตว์ในระดับสูงสุด ที่เรียก กันว่า มนุษย์นั่นเอง นี่แหละคือสิ่งที่เรียกว่าการงาน. คำว่า "กร" ก็แปลว่า กระทำ คำว่า กรณะ ก็แปลว่าเป็นเครื่องกระทำ คำว่า กรณียะ ก็แปลว่า ควรหรือต้องกระทำ คำว่ากิจจะ ก็แปลว่า ต้องกระทำ. เรามีกิจคือหน้าที่ที่ต้องการกระทำ มีกรณียะสิ่งที่ควรกระทำ เมื่ออยู่ใน ลักษณะที่เรียกว่าไม่อาจจะยกเว้นให้ได้ ว่าไม่ต้องกระทำ เราก็เรียกว่า กัมมันโต หรือการงานในความหมายที่สมบูรณ์ที่สุด ว่าเป็นสิ่งสูงสุดของการกระทำ ยกเว้น ให้ไม่ได้ อาตมาจะพูดว่า การพักผ่อนก็เป็นการงาน แต่บางคนอาจจะคิดว่าบ้า แล้ว บ้าแล้ว จะให้การพักผ่อนก็เป็นการงาน แต่ที่จริงมันก็ยังเป็นอย่างนั้น