Buddhadasaน.27 ท่านสาธุชน ผู้มีความสนใจในธรรม ทั้งหลาย, การบรรยายปาฐกถาธรรมในวันนี้ อาตมาจะกล่าว โดยหัวข้อว่า ปรมัตถวิจารณ์เกี่ยวกับพระคุณของแม่. บางคนอาจจะนึกสงสัยว่า นี่เป็นการแทรกแซง ของ การบรรยายเกี่ยวกับ อิทัปปัจจยตา หรืออย่างไร. อาตมารู้สึกว่า ไม่เป็นการแทรกแซง เพราะว่าถ้ารู้จักปฏิบัติเกี่ยวกับแม่ให้ ถูกต้อง มันก็เป็นเรื่องที่ เกี่ยวกับกฎของ อิทัปปัจจยตา อยู่นั่นเอง. แต่เนื่องจากมีผู้ขอร้องให้พูดเรื่องเกี่ยวกับแม่ ๑๙
น.28 ๒๐ อาตมาก็ตองยอมรับ เรียกว่าเกรงใจก็ได้ เพราะว่าเราทำงาน ร่วมกัน. แต่คิดดูอีกทีหนึ่ง ก็รู้สึกว่าเราก็เป็นคนมีแม่ แม้จะ เป็นเด็กหัวหงอกแล้ว ก็ยังมีแม่ ใครๆ ก็ยังมีแม่ แม่ยัง จำเป็นอยู่ ; แม้แก่เด็กหัวหงอกที่ต้องรับรู้. ขอให้นึกอย่างนี้ กันทุกคน ถ้าเป็นเด็กหัวหงอกแล้ว ยังสนองคุณของแม่ ไม่ได้ มันก็ดูกระไรอยู่ จึงเป็นสิ่งที่ต้องศึกษา สำหรับเป็น ตัวอย่างแก่เด็กที่ยังไม่นุ่งผ้าไปทีเดียว. พ่อสร้างชีวิต แม่สร้างวิญญาณ. ทีนี้เราก็จะได้พิจารณากันถึงคำว่าแม่ สิ่งแรกที่สุด ที่จะต้องพิจารณา ก็คือข้อว่า ทำไมภาษาบาลี ที่ใช้กันอยู่เป็น หลักนี่ มีคำว่า มาตาปีตา คือแม่ - พ่อ ; ไม่เหมือนกับ ภาษาไทยที่พูดว่าพ่อ - แม่. ทั้งที่ประเทศอินเดียเป็นแม่ แบบวัฒนธรรมของไทยเราทุกอย่างทุกประการ. ภาษาอินเดีย ใช้คำว่า แม่ พ่อ แต่เราก็ยังมาใช้กลับกันว่าพ่อ แม่. ข้อนี้ ก็เป็นสิ่งที่ควรจะพิจารณา ว่าทำไม ภาษาบาลี โดยเฉพาะ จึง ใช้คำว่าแม่และพ่อ
น.29 ๒๑ อาตมาเห็นว่า เพราะแม่มาก่อน ถึงก่อน หรือสอน ก่อน แก่ลูกเล็ก ๆ นั้น. ฉะนั้น ทำให้นึกถึงแม่ก่อนพ่อ ; จะดูอีกทีว่า เด็กทารกเขาจะออกเสียงว่าแม่ได้ง่ายกว่าพ่อ, คือออกเสียงคำว่าม่า ได้ง่ายกว่าที่จะออกเสียงว่าป้า. ออก เสียง ม. ง่ายกว่าออกเสียง ป., เด็กคงจะพูดคำว่า แม่ ได้ดี ก่อนคำว่าพ่อก็ได้, และเมื่อดูถึงพฤติการทั่วไปแล้ว แม่ มา ก่อนพ่อ. สรุปความแล้วก็อาจจะได้เป็นว่า พ่อสร้างชีวิต แม่สร้างวิญญาณ. ข้อนี้ ขอให้สนใจกันสักหน่อยว่า แม่สร้างวิญญาณ ของลูกได้อย่างไร. เราได้รับมรดกจากแม่ ในเรื่องมรรยาท หรือการเป็นอยู่มากกว่าพ่อ ; จะขอยกตัวอย่างที่แม่ได้ทำ หน้าที่ของแม่ ในการสร้างนิสัยอันละเอียดให้แก่ลูก เช่น : - ใน ความเรียบร้อย แม่กวดขัน ให้ล้างจานข้าวให้ สะอาด ให้เรียบร้อย, แล้วเก็บให้เรียบร้อย, เสื้อผ้าต้อง เรียบร้อย, ปูที่นอนเรียบร้อย, ล้างมือล้างเท้าสะอาด. แม่สอนให้ประหยัด เกิดนิสัยประหยัด แม่บังคับ ให้ใช้น้ำล้างเท้าอย่างประหยัด, ใช้น้ำอาบอย่างประหยัด, ใช้
น.30 ๒๒ ฟืนอย่างประหยัด เชือกผูกของ กระดาษห่อของ, เศษ กระดาษที่พอจะทำเชื้อไฟได้สักนิดหนึ่ง ก็ยังต้องประหยัด. แม่สร้างนิสัยอ่อนน้อมถ่อมตน แม่สอนว่ายอม แพ้นั้นไม่ถือว่าเป็นการเสียเกียรติ เพราะให้เรื่องมันระงับไป ; แต่ก็ไม่ต้องเสียหายอะไร เพียงแต่ว่าต้องยอมแพ้ มันเป็นการ ปลอดภัย, แล้วใคร ๆ ก็รักคนที่ยอมแพ้ไม่ให้เรื่องเกิด. แม่สอนให้เอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ แม่สอนว่าให้ลูกแมว ได้กินข้าวก่อน แล้วคนจึงกิน, สัตว์เดรัจฉานเป็นเพื่อนของ เรา, คนขอทานเป็นเพื่อนของเรา, คนไร้ญาติขาดมิตรมา ตายอยู่ตามท่าน้ำ ก็จะต้องเอื้อเฟื้อ, ถ้าเรากินเองมันก็ถ่าย. ออกหมด ถ้าเราให้เพื่อนกิน มันอยู่ในหัวใจของเขายาวนานนัก แม่อบรมนิสัยให้รักน้อง ให้รักเพื่อน แม่สอน ว่า น้องเอาเปรียบพี่ได้ ; แต่พี่เอาเปรียบน้องไม่ได้ น้อง โกงพี่ได้, แต่พี่โกงน้องไม่ได้ อย่างนี้เป็นต้น. แม่สอนให้ดูว่า ไก่ไม่มีเห็บ เพราะว่ามันช่วยจิกให้ กันและกัน ลูกไก่เล็ก ๆ ยังช่วยจิกเห็บให้ลูกไก่ตัวใหญ่ ฉะนั้น เห็บที่มันอยู่ตามหน้าตามหงอน ซึ่งจิกเองไม่ได้ แต่ไก่ก็ไม่มี เห็บ เพราะมันปฏิบัติหน้าที่เพื่อนของกันและกัน. แม้แต่
น.31 ๒๓ ว่าลิงมันก็หาเหาให้แก่กันและกัน, สุนัขมันก็ยังกัดหมัดให้แก่ กันและกัน ตรงที่ ๆ มันกัดเองไม่ได้ เราจึง ต้องมีเพื่อน. แม่อบรมนิสัยกตัญญูรู้คุณ ให้เด็กเล็ก ๆ ช่วยทำ งานให้แม่บ้าง ทำอะไรไม่ได้มาก ก็เพียงแต่ช่วยตำน้ำพริก แกงให้ก็ยังดี, เหยียบขาให้แม่หายเมื่อย, เอาใจใส่เมื่อแม่เจ็บ ไข้ นี้ปฏิบัติกันมาจนเป็นนิสัย. เคารพคนแก่ คนเฒ่า พระเจ้าพระสงฆ์ ประนม มืออยู่ตลอดเวลา. ให้ปลูกฝัง คือว่าให้ใช้เวลาว่างปลูกพริก ปลูก มะเขือ ปลูกตะไคร้ ดอกมะลิ ดอกราตรี แม้แต่สับปะรด กล้วย ก็ยังสอนให้ปลูก. ยัง สอนคาถากันขโมย ให้ด้วยว่า "ถ้านกกินเป็น บุญ ถ้าคนกินเป็นทาน." อาตมายังจำได้อยู่จนกระทั่งบัดนี้ ว่าถ้านกกินให้ถือว่าเราเอาบุญ ถ้าคนขโมยเอาไปถือว่าให้ทาน แล้วมันก็จะไม่ถูกขโมยเลยจนตลอดชีวิต กลายเป็นให้ทานไป เสียทุกที ; ถ้าสัตว์มากินก็เอาบุญ ก็ไม่ต้องฆ่าสัตว์ ไม่ต้อง ยิงสัตว์.
น.32 ๒๔ แม่อบรมนิสัยห้ามเล่นการพนัน แม้แต่หมากรุก ก็ไม่ได้ ห้ามเล่นดนตรี เราชอบต้องแอบเล่น เรื่องชนไก่ กัดปลานั้นไม่ต้องพูด, เรื่องเหล้าเรื่องบุหรี่นี้มันเกลียดเอง แม่ไม่ต้องห้าม พ่อและอาก็ไม่เคยแตะต้องสิ่งเหล่านี้ เป็น เด็ก ๆ เห็นคนสูบกัญชายาแดงด้วยกล้องไม้ไผ่เสียงโครก ๆ นั้น รู้สึกว่าเขาเป็นวีรบุรุษแต่เราก็ ไม่กล้าลอง. ทั้งหมดนี้ได้อุปนิสัยมาจากแม่ ที่คอยจ้ำจี้จ้ำไช ว่า กล่าวอยู่เสมอ. นี่ดูเถอะว่า แม่สร้างอุปนิสัยสร้างดวงใจ พร้อม ๆ กับที่พ่อช่วยสร้างชีวิตโดยส่วนใหญ่หรือโดยส่วนรวม แม่อยู่วงใน พ่ออยู่วงนอก. ควรจะดูต่อไปถึงปัญหา ว่า เดี๋ยวนี้ในบ้านเมือง เรามีปัญหา เด็ก ๆ ไม่เคารพ ไม่รัก ไม่เชื่อฟังพ่อแม่ ชวนกันเป็นอันธพาลมากขึ้น เพราะเขาไม่รู้เรื่องแม่ ปัญหา กำลังขยายตัว เพราะเด็กไม่รู้ว่าแม่นั้นคืออะไร. แม่บางคน เสียอีกก็ไม่รู้ว่า ความเป็นแม่คืออะไร นี้ก็มีอยู่เหมือนกัน, เพราะเด็ก ๆ เหล่านี้ไม่รู้ว่า การทำให้พ่อแม่ร้อนใจน้ำ ตาตกนั้น เป็นความเลวร้ายอย่างใหญ่หลวง เขาจึงยัง กระทำกันอยู่. ดังนั้นเราจะต้องสอนให้เขารู้ว่า แม่คืออะไร.
น.33 ๒๕ แม่เป็นผู้สร้างโลก. แม่คืออะไร ? เป็นสิ่งที่ทุกคนควรรู้ และรู้โดย ปรมัตถชั้นลึกซึ้ง เนื้อความอันลึกซึ้ง, โดยปรมัตถแล้วเรา ต้องกล่าวว่า แม่เป็นผู้สร้างโลก. โลกจะดีหรือเลว ก็เพราะ คนในโลกมันดีหรือเลว, คนในโลกมันจะดีหรือเลว ก็เพราะแม่ได้สร้างอุปนิสัยคนเหล่านั้นมาอย่างไร. ถ้า สร้างมาดี คนมันดี โลกนี้มันก็ดี ถ้าสร้างมาไม่ดี โลกนี้มันก็ ไม่ดี. จึงเห็นได้ว่า แม่อยู่ในฐานะเป็นผู้สร้างโลก ราวกับว่า เป็นพระเจ้า. แม่เป็นผู้สร้างดวงวิญญาณของลูก แม่ต้องไม่ไป ทำหน้าที่พ่อ; ถ้าทำหน้าที่พ่อ พ่อก็จะว่างงาน แล้วโลกก็ จะเลวลง เพราะไม่มีใครกล่อมเกลาดวงวิญญาณ. บางพวก เขาแก้ตัวว่า รายได้ไม่พอ แม่ต้องไปช่วยทำงานหารายได้ นั้นหลับตาพูด เพราะมันไม่มองดูว่า มันเป็นการเสียหาย มากกว่าได้. ถ้าแม่จะต้องช่วยพ่อทำงาน ก็ต้องไม่ให้เสีย หน้าที่ของแม่ คือทำงานชนิดที่ดูแลลูกไปพลางก็ยังได้.
น.34 ๒๖ คนบางพวกเขายังเอาลูกสะพายหลังไปด้วย เมื่อไปทำงาน เพื่อว่าไม่อยู่ห่างจากลูก. แม่อบรมความเก่งในบ้าน พ่ออบรมความเก่งนอก บ้าน ในสังคมที่กว้างกว่า แต่แล้วแม่ก็สร้างอุปนิสัยลูก มากกว่าพ่อ. เราได้รับมารยาทอุปนิสัยต่าง ๆ นานา ติดเนื้อ ติดตัวมาจนถึงกระทั่งวันนี้. อุปนิสัยประหยัดก็ดี สุภาพก็ดี ขยันขันแข็งก็ดี มาจากแม่โดยตรง, เรียกว่าเป็นเนื้อเป็น ตัวมาเพราะการอบรมของแม่. เรายอมรับว่า พ่อช่วยเรา มีอาหารกินให้ปลอดภัย, แต่แม่ก็ยังคงช่วยสร้างดวง วิญญาณของเราอยู่. พ่อรักเราอยู่วงนอก, แต่แม่รักเราอยู่ กับอก ถึงกับว่ากินเลือดในอกแม่ กินนมของแม่, เรียกว่า มีการถ่ายพันธุ์อุปนิสัยมากที่สุด. นักเลงผสมไก่ผสมปลากัด เขาบอกให้ฟังว่า การเลือกพันธุ์ผสมนั้น เขาเลือกตัวเมีย มากกว่าตัวผู้. เขาจะเลือกพันธุ์ตัวเมียที่ดีที่สุดมาเป็นแม่ พันธุ์, พ่อพันธุ์ ไม่ค่อยสำคัญนัก อย่างนี้ก็เป็นสิ่งที่น่าฟัง.
น.35 ๒๗ แม่ควรอบรมลูกให้มีจิตใจสูง. ที่นี้ก็จะดูไปถึงการอบรม อบรมลูก บางคนสอน ลูกไม่ให้ไหว้ใคร เพราะว่ากลัวจะเป็นทาสความคิดความเห็น ของใคร. แต่บางคนก็สอนให้ลูกไหว้ใครจนไม่ต้องดูอะไรเอา เสียเลย. อย่างนี้มันผิดทั้ง ๒ อย่าง อาตมาคิดว่าเราควรจะ สอนลูก ให้รู้จักเลือกว่า ควรจะไหว้ใคร ดีกว่า. ดีกว่าที่ จะให้ไหว้ไปตะพึด ดีกว่าที่จะไม่ไหว้เสียเลย, ลูกจะรู้จัก เลือกไหว้ จะรู้จักผิดชอบชั่วดีในการรู้จักเลือกไหว้ เป็นการ ดีกว่าที่จะไม่ให้ไหว้ใครเสียเลย. ในวันแรกของโรงเรียนอนุบาล เด็ก ๆ ควรจะเรียน กันแต่ว่า แม่คือใคร, อย่างนี้ดีกว่าเรียนหนังสือ. ไม่ต้อง อุตริให้เรียนภาษาต่างประเทศไปตั้งแต่ชั้นอนุบาล, โตแล้วก็ ไม่รู้ว่า แม่นี้คืออะไร, แม่มีบุญคุณอย่างไร ก็ไม่รู้ แม่ควรจะอบรมนิสัยจิตใจให้ลูกมีความรู้สึกสูง : แม่ควรจะพาลูกไปที่ร้านอาหารที่อร่อย ๆ ร้านของเล่นหรือ ของแต่งตัวที่มีราคาแพง แล้วก็บอกลูกว่า ทั้งหมดนี้เขามีไว้ สำหรับทำให้เราโง่. เด็ก ๆ จะรู้จักคิดไปตั้งแต่เล็กว่า ทั้งหมด นี้มันมีไว้สำหรับทำให้เราโง่อย่างไร. ของแต่งตัวสวย ๆ ของ
น.36 ๒๘ กินอร่อย ๆ ของเล่น ตุ๊กตาที่น่ารักอะไรก็ตามเถอะ, ทั้งหมด นี้แม่จะบอกว่า มีไว้สำหรับทำให้เราโง่แล้วลูกจะคิดอย่างไร มันจะมีผลอย่างไร ก็ค่อยรู้กันเอง. สอนให้ลูกรู้ว่า เราจะต้องทำอย่างไร, เราควรมี อะไร, ควรกินอะไร, ควรใช้อะไร, ควรบูชาอะไร, ควร ทะนุถนอมอะไร, ถึงจะเป็นการถูกต้องที่สุด. บอกให้ลูกรู้ว่า เรื่องกิน ก็ดี เรื่องกาม ก็ดี เรื่อง เกียรติ ก็ดี มีลักษณะเหมือนกับดาบสองคม ; ใช้มันทาง หนึ่งก็วินาศ, ใช้ไปทางหนึ่งก็เจริญ. เด็กๆ ควรจะรู้ปรมัตถ์เรื่อง ตัวกู-ของกู ดีอย่างไร เสียหายอย่างไร ทีละเล็กทีละน้อยขึ้นมาตาม ความสมควร, ตามความเหมาะสม. เด็ก ๆ จะต้องรู้จัก อดทน เสียสละเพื่อแม่ ให้สมกับความเจ็บปวดที่แม่ได้รับ เมื่อคลอดเรามา. ให้เด็ก ๆ เขารู้จัก มีอะไรเพื่อได้ทำหน้าที่ ให้ถูกต้องเป็นผาสุก ไม่ใช่เพื่อยึดมั่นถือมั่น. ลูกควร จะรู้ว่า เราเกิดมาเพื่ออะไร จะปฏิเสธการเกิดมานี้ไม่ได้ เพราะมันเกิดมาแล้ว มันมีแต่ว่าต่อไป จะต้องทำอะไร.
น.37 ๒๙ ต้องส่งเสริมสัญชาตญาณแห่งความถูกต้อง. ทีนี้จะดูถึงข้อที่ว่า แม่พ่อจะต้องส่งเสริมลูกอย่างไร, คือ ส่งเสริมสัญชาตญาณ อย่างไร. พวกเด็ก ๆ ทารกมี สัญชาตญาณ แห่งการรักดี ดูเถิดพอเราบอกว่า ดี ๆ มันก็ดีใจ ตบพุงแป๊ะ ๆ แป๊ะ ๆ เด็ก ๆ ก็ชอบทำงาน ชอบขอมาทำงานว่า นี่หนูทำเอง นี่หนูทำเอง ; จะต้องส่งเสริมสัญชาตญาณ แห่งการชอบทำงาน นี้ ยิ่งขึ้นไปตลอดชีวิต. เด็ก ๆ จะต้องรู้จักรักผู้อื่น รู้จักสังคมกับผู้อื่น เราจะต้องช่วยเพื่อน เราจะต้องมีเพื่อน ถ้าเราไม่ช่วยเพื่อน เราก็อยู่ ไม่ได้ และเราก็จะกลายเป็นคนมีนิสัยเลว. เด็ก ๆ ทำงานให้สนุก รู้จักเป็นสุขเมื่อกำลังทำงาน ที่รู้สึกว่าเป็นความถูกต้อง. ความสุขที่แท้จริง ไม่ต้องใช้ เงิน ; เด็กคนนี้โตขึ้นก็จะรู้จักแสวงหาความสุขใจโดยไม่ต้อง ใช้เงิน ในชีวิตกับการงานนั้น ต้องเป็นสิ่งเดียวกัน ไปเสียเลย. งานคือเกียรติยศสูงสุดของคน การทำงานให้ สนุกนี่เป็นหลักสำคัญที่สุด คือการเดินทางถูกต้องตามกฎของ อิทัปปัจจยตา ใครทำงานสนุกคนนั้นเดินตามกฎ อิทัปปัจจยตา อย่างยิ่ง.
น.38 ๓๐ ทีนี้ลูกโตแล้ว ลูกโตขึ้นมา เป็นหนุ่มเป็นสาวแล้ว ควรจะชี้ให้เห็นในส่วนที่ลึกขึ้นไปในฐานะเป็นปรมัตถ์ ให้รู้ ว่ากามารมณ์กับการสืบพันธุ์นั้นเป็นคนละเรื่องกัน ; กามารมณ์เป็นเรื่องของกิเลส มีผลคือบ้าวูบเดียว บ้าวูบเดียว เป็นเรื่องของกามารมณ์ อย่าไปหลงเป็นทาสมัน, แต่เรื่อง สืบพันธุ์นั้นเป็นหน้าที่ของมนุษย์ ต้องประพฤติกระทำ อย่างถูกต้อง. เดี๋ยวนี้คนหนุ่มคนสาว เอาเรื่องกามารมณ์ ไปปนกับเรื่องการสืบพันธุ์ แล้วปฏิบัติผิด ๆ; ถ้า ปฏิบัติผิด มันก็เสียทีที่เกิดมาเป็นมนุษย์ เพราะเกิดมาเป็นทาสของ กามารมณ์. ใครเขาจะหลงใหลก็ตามใจเขา เราไม่เอา. ไม่ต้องแต่งงานสมรสเพราะว่ากิเลสต้องการ แต่ ต้อง แต่งงาน เพราะความรู้สึกผิดชอบชั่วดี ว่าเราต้องมีหน้าที่ สืบพันธุ์ไว้ สืบพันธุ์มนุษย์ไว้ ให้มนุษย์เดินทางไปถึงนิพพาน ให้จนได้. ช่วงคนนี้ไปไม่ถึง ช่วงคนหน้าก็ไปให้ถึง. การแต่งงานเพื่อแบ่งภาระกัน ให้มนุษย์ได้ทำ หน้าที่ของมนุษย์ สมบูรณ์ สะดวก โดยเร็ว และโดยง่าย. การแต่งงานเพื่อเป็นคู่คิด เพื่อช่วยกันให้เกิดความง่ายในการ ก้าวไปข้างหน้า เพื่อความสมบูรณ์แห่งความเป็นมนุษย์ ; แม้
น.39 ๓๑ จะพูดว่า เป็นเพื่อนเดินทางไปสู่นิพพานก็ไม่ผิด. แต่คนเขา จะหัวเราะเยาะ นั้นมันคนโง่ ไม่ต้องไปสนใจ. การสมรส การแต่งงาน เพื่อช่วยแบ่งเบาภาระ ความยากความลำบาก ของความเป็นมนุษย์นี่ให้มันง่ายเข้า, ไม่ใช่เพื่อมาหลงใหลใน กามารมณ์ ; เหมือนที่เขาทำกันอยู่โดยมาก เสียสละทุกสิ่ง ทุกอย่างแพงมาก เพื่อการสมรสและแต่งงาน แต่เพื่อ กามารมณ์, ไม่ได้เพื่อการก้าวหน้าไปของความเป็นมนุษย์, สู่จุดหมายปลายทางของความเป็นมนุษย์. แต่ระวังให้ดี การพูดอย่างนี้ มันถูกด่าทุกที มีผู้เอา ไปพูดต่อก็ไม่พ้นจากการถูกด่า : แต่อาตมาก็ยังขอพูดอยู่ อย่างนี้. แม่จะสอนลูก ๆ ให้รู้ว่า ชีวิตคืออะไร การสมรส คืออะไร; ใครจะด่าก็ตามใจ เราจะทนทำไป เพื่อการ บูชาคุณของแม่เองนั้นก็ยังได้. แม่ทั้งหลายล้วนแต่ต้องการให้ลูกรอด และ ต้องการให้ลูกไปได้ไกลกว่าพ่อแม่ ด้วยกันทั้งนั้น. นี้วันแม่ สรุปความวันนี้เป็นวันแม่ ต้องพูดกันถึง หน้าที่ของแม่ ต้องพูดกันถึงพระคุณของแม่ ในแง่ที่เป็น ปรมัตถวิจารณ์, คือพินิจพิจารณากันในส่วนลึกของความหมาย
น.40 ๓๒ เรียกว่าปรมัตถวิจารณ์. การพูดอย่างนี้ ก็ยังคงอยู่ในชุด ของการบรรยาย เรื่องปรมัตถธรรมกลับมา เพื่อเป็นรากฐาน ของศีลธรรม. ความรู้ทางปรมัตถ์ จะช่วยทำการปฏิบัติให้ถูกต้อง. การปฏิบัติให้ถูกต้องต่อแม่ ต่อพ่อ หรือแม่พ่อปฏิบัติ ถูกต้องต่อลูก นี้เป็นเรื่องศีลธรรมที่เว้นไม่ได้ ที่จำเป็น ที่สุด, แต่การที่จะปฏิบัติให้ถูกต้อง โดยแท้จริงนั้น ต้องมี ความรู้ในส่วนปรมัตถธรรม, คือในส่วนลึกที่สุดที่มองเห็น ยาก, ต้องใช้สติปัญญาพิจารณาว่า ความเป็นพ่อคืออะไร ความ เป็นแม่คืออะไร ความเป็นลูกคืออะไร กระทั่งความเป็นหลาน เหลนสืบ ๆไปคืออะไร. เขาก็จะปฏิบัติได้ถึงความหมายใน ส่วนลึก จะได้รับประโยชน์ในส่วนลึก; มิใช่สักว่าเกิดมา แล้วก็หลงใหลในกามารมณ์, อย่างดีก็สืบพันธุ์ ในลักษณะ เหมือนกับที่สัตว์เดรัจฉานสืบพันธุ์ ไม่มีความมุ่งหมายอะไร มากไปกว่านั้น, นี่ก็เพราะไม่รู้ว่า แม่คืออะไร ไม่รู้ว่า แม่คือ ผู้สร้างดวงวิญญาณของลูก ตั้งแต่วันแรกที่ลูกเกิดมา.
น.41 ๓๓ แม่ทำหน้าที่อย่างหนึ่ง พ่อทำหน้าที่อย่างหนึ่ง ถ้า ให้แม่ไปทำหน้าที่ของพ่อ โลกนี้ก็จะไม่มีแม่ แล้วมันจะเป็น อย่างไร. มันจะเกิดความทรุดโทรมในด้านจิตด้านวิญญาณ ด้านอุปนิสัยอย่างไร, มันจะไม่มีสิ่งผูกพันอันลึกซึ้ง ในเรื่อง ความรัก ในเรื่องความกตัญญู. มันไม่สมกับที่ว่า คำว่าแม่ นี้มาก่อนคำว่าพ่อ ในภาษาธรรมะ ภาษาบาลี ภาษาศาสนา จะพูดว่ามาตาปิตา แม่พ่อ, ไม่ได้พูดว่าปิตามาตา ไม่เคยพบ เลย, เพราะ แม่มีความสำคัญในส่วนที่ว่ามาก่อน , ลูกจะ เรียกแม่ชัดก่อนที่จะเรียกพ่อ คำว่าแม่ ออกเสียงง่าย สำหรับ เด็กทารก อย่างนี้เป็นต้น. ขอให้สนใจว่า แม่จะนำหน้าในการสร้างอุปนิสัย ชีวิตวิญญาณในด้านลึกของลูก. เราจึงควรพิจารณากัน ในลักษณะที่ว่า เป็นปรมัตถวิจารณ์. ปรมัตถธรรมอย่างนี้มาแล้ว ศีลธรรมก็จะมีรากฐาน ที่จะมั่นคง จะก้าวหน้า จะถูกต้อง จะลึกซึ้ง. มันเป็นกฎของ อิทัปปัจจยตา อย่างนี้เอง, ชีวิตทุกก้าวย่างต้องเดินตาม กฎของ อิทัปปัจจยตา. ไม่ว่าจะอยู่เป็นชาวนา หรือว่า จะบรรลุนิพพาน มันเป็นกฎที่เฉียบขาด ว่าเราทุกคนจะ
น.42 ๓๔ ต้องเดินให้ถูกต้องตามกฎของธรรมชาติอันเฉียบขาด เหมือน กับพระเป็นเจ้า. แม่ก็มีหน้าที่สร้างโลก เหมือนกับพระเป็นเจ้า เพราะเกิดมาก็สร้างอุปนิสัยของเด็ก ๆ ทุกคนในโลก จนโตขึ้น แล้วจะได้เป็นพลโลกที่ดี. แม่ก็สร้างโลกนี้เหมือนกับพระเจ้า สร้างโลก และก็โดยกฎของพระเจ้าผู้สร้างโลก คือกฎอิทัป- ปัจจยตานั้นเอง จะเดินตามกฎของอิทัปปัจจยตา ไม่ว่าจะอยู่ เป็นชาวนา หรือว่าจะบรรลุนิพพาน. พูดอย่างนี้ก็หมาย ความว่า พูดให้มันหมดจดสิ้นเชิง ว่าจะอยู่กันในระดับต่ำ เป็น ชาวนาหาเลี้ยงปากเลี้ยงท้อง มันก็ ต้องเดินตามกฎของ อิทัปปัจจยตา. แม่ของชาวนาก็ต้อง เป็นแม่ที่ถูกต้อง เป็นแม่ที่เป็นอาจารย์ของลูกที่ดี เป็นพระพรหมของลูก ที่ดี เป็นอาหุเนยยบุคคลของลูกที่ดี ; ไม่มีอะไรดีไปกว่า แม่ในแง่นี้ ของลูกแต่ละคน ๆ จึงว่า แม้จะอยู่เป็นชาวนา ก็ต้องเดินตามกฎของ อิทัปปัจจยตา. ทีนี้ ถ้าจะก้าวหน้าหรือบรรลุนิพพานอันสูงสุด ก็ต้อง ยิ่งเดินตามกฎของ อิทัปปัจจยตา ให้ถูกต้องทุกกระเบียดนิ้ว เป็นลำดับ ๆ ไป, ก็จะไม่เหลือวิสัยที่ว่าคนเราจะบรรลุนิพพาน
น.43 ๓๕ คือมีชีวิตอันเยือกเย็น ที่นี่และเดี๋ยวนี้ ไม่ต้องรอต่อตายแล้ว. ถ้าปฏิบัติเพื่อความเยือกเย็นถูกต้องได้ที่นี่และเดี๋ยวนี้ ตายแล้วก็ไม่ต้องสงสัย เรียกว่ามันมีชีวิตเยือกเย็นกันที่นี่ เดี๋ยวนี้, จะได้รับประโยชน์กว่า. ถ้าที่นี่เดี๋ยวนี้ได้รับ. ตาย แล้วก็ไม่ต้องสงสัย ไม่ต้องเป็นห่วงต่อเรื่องตายแล้ว ; ขอ แต่ให้ทำถูกต้องที่นี่และเดี๋ยวนี้ อย่างครบถ้วนสมบูรณ์ ก็เป็น การรับประกันตลอดไป. นี่แม่จะต้องปลูกฝังความรู้อันนี้ ให้แก่ลูก ลูกก็จะเดินถูกทาง แล้วก็จะพร้อมที่จะเป็นแม่ที่ดี เป็นพ่อที่ดี สืบต่อ ๆ กันไปในอนาคต. ทั้งหมดนี้เราเรียกว่า ปรมัตถวิจารณ์เกี่ยวกับพระ คุณของแม่. ดูพระคุณของแม่ในด้านลึก แล้วจะได้เคารพ รักกตัญญู เชื่อฟังพ่อแม่กันอย่างสูงสุด. เพื่อเตรียมตัว ให้เป็นพ่อแม่ที่ดีสืบไป ในเมื่อถึงรอบเวรของตนเข้า. ปรมัตถวิจารณ์นี้ ขอให้เป็นที่สนใจแก่บุคคลทั้งหลาย ที่จะเป็นพ่อเป็นแม่ ให้เป็นความรู้ที่ต้องใช้ ทั้งแก่เด็กที่ ยังอมมือและแก่เด็กที่หัวหงอกแล้ว, อย่าได้มีอะไรผิดพลาด ในเรื่องหน้าที่ของแม่และลูกต่อไปอีกเลย. หวังว่าพ่อแม่และ ลูกหลานทั้งหลาย จะมีความรู้เรื่องนี้อย่างเพียงพอ, ปฏิบัติ
น.44 ๓๖ แล้วไม่บกพร่องในหน้าที่ของตน ๆ จะได้ประสบความสุขใน ฐานะที่เป็นมนุษย์ อยู่ทุกทิพาราตรีกาลเป็นแน่นอน. ขอให้ความหวังอันนี้ จงสำเร็จสมตามความปรารถนา เพราะว่าเรามีความเป็นพุทธบริษัทที่แท้จริง มีความเชื่ออัน ถูกต้อง มีความพากเพียรถูกต้อง มีความกล้าหาญอย่างถูก ต้อง แล้วเป็นอยู่ด้วยความถูกต้องนั้น เป็นสุขอยู่ทุก ทิพาราตรีกาล เทอญ.