Buddhadasaน.77 ท่านสาธุชน ผู้มีความสนใจในธรรม ทั้งหลาย, การบรรยายปาฐกถาธรรมในวันนี้ ก็ยังคงมีความ มุ่งหมาย เพื่อการกลับมาแห่งศีลธรรม อันมีปรมัตถธรรม เป็นรากฐาน. เหมือนครั้งที่แล้วมา หรือต่อไปตามเดิม. ขอซ้อมความเข้าใจเกี่ยวกับศีลธรรมกับปรมัตถธรรม อยู่บ่อย ๆ ว่าศีลธรรม คือสิ่งที่ทำเพื่อความปกติ สีละ แปลว่า ปกติ ศีลธรรม แปลว่า การกระทำเพื่อความปกติ หรือ ผล ที่เกิดขึ้นเป็นความปกติ ; ไม่ว่าอะไรทุกอย่าง ถ้ามันเป็นไป เพื่อความปกติสุขของมนุษย์ละก็ เรียกว่าศีลธรรมทั้งนั้น ๖๔
น.78 ๗๐ แม้ที่สุดแต่การป้องกันตัวเอง ด้วยสงครามหรือด้วยอะไรก็สุด แท้ ถ้ามันเพื่อความปกติของมนุษย์แล้วก็เรียกว่าศีลธรรม. ปรมัตถธรรม คือ คำอธิบายอันช่วยให้มีศีลธรรม ได้อย่างถูกต้อง หรืออย่างเป็นไปได้ จนสำเร็จประโยชน์ จึงต้องเป็นคู่กันไป คือศีลธรรมที่มีปรมัตถธรรมเป็นรากฐาน. เดี๋ยวนี้เรากำลังมีปัญหา ซึ่งเราจะต้องทำให้มันสิ้น สุด คือให้มันปกติ. มนุษย์เรากำลังมีปัญหา, ทั้งโลกกำลัง มีปัญหา; มีประจักษ์พยานหลักฐานอยู่ง่าย ๆ คือมัน มีการเพิ่มอันธพาลรบกวนความปกติสุข , ต้องเพิ่มตำรวจ ต้องเพิ่มโรงพัก ต้องเพิ่มนักโทษ หรือนักโทษมันเพิ่มขึ้นมา ก็ต้องเพิ่มเรือนจำ เพิ่มโรงพยาบาลประสาท เพราะคนเป็น โรคประสาทและโรคจิตเพิ่มขึ้น ต้องเพิ่มแพทย์ กระทั่งต้อง เพิ่มทหาร เพิ่มอาวุธยุทโธปกรณ์, ไม่มีใครกล้าหยุดนิ่งอยู่ได้ จนเดี๋ยวนี้เขาก็เพิ่มอาวุธปรมาณู ซึ่งสามารถทำลายล้างโลกได้, คิดดูเถอะว่า มันมีปัญหาอย่างนี้ เป็นปัญหานานา ชนิด ในรูปของปัญหาเศรษฐกิจก็มี ปัญหาการเมืองก็มี ปัญหาการปกครองก็มี ปัญหาการปราบอาชญากรรมยิ่งมาก ปัญหาการทำลายทรัพยากรของธรรมชาติ ปัญหาส่วนรวม
น.79 ๗๑ ปัญหาส่วนตัว มีปัญหาเรื่องสุขภาพ เรื่องสันติภาพ ปัญหา สงครามโลก, แล้วก็ อยู่กันด้วยความหวั่นวิตก ความหวาด กลัว. ทุกคนอยู่ด้วยความระแวง ความหวาดกลัวใน ความปลอดภัยของตน, รวมกันแล้วนี้เรียกว่าปัญหา. อาตมาก็ได้แสดงธรรมะเกี่ยวกับศีลธรรมที่จะแก้ปัญหา มีปรมัตถธรรมที่จะเป็นรากฐาน อย่างครั้งที่แล้ว ๆ มาก็ได้ แสดงโดยหัวข้อว่า จะมีผลกันแน่ ต้องให้ธรรมะเผด็จการ, จะโชติช่วงชัชวาล ต้องกล้าหาญทางจริยธรรม วันนี้ว่า "ยิ่งเป็นผู้นำยิ่งจะต้องเสียสละและอดทน", ยิ่งเป็นผู้นำ ยิ่งจะต้องเสียสละและอดทน ซึ่งจะได้ทำความเข้าใจกันต่อไป. ลักษณะของผู้นำที่ต้องทน. ในขั้นแรกก็คือคำว่า ผู้นำ, ผู้นำเป็นสิ่งที่ต้องมี. อย่าอวดดีให้มากไป มัน เป็นสัญชาตญาณของสัตว์ ที่มัน ก็มีผู้นำ นำโขลงเช่น ช้างนำฝูง แม้แต่แพะและแกะ. เรา จะเห็นว่าเมื่อแพะหรือแกะมันเดินไป ตัวที่เดินตามหลังจะ ตามอย่างยิ่ง แม้ตัวหน้าซึ่งเป็นตัวผู้นำจะก้าวขาพลาดออกไป นิดหนึ่ง ทางคดออกไปนิดหนึ่ง แกะแพะที่ตามหลัง ก็จะเดิน
น.80 ๗๒ ตามนั้นอย่าง ๑๐๐ เปอร์เซ็นต์. นี่สัญชาตญาณแห่งการมี ผู้นำและเชื่อผู้นำ, แม้ฝูงคนป่า สมัยที่ยังมีคนป่ายังไม่มีมนุษย์ ที่เจริญ มันก็มีผู้นำ ซึ่งมีความจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องมีผู้นำ. ดูมนุษย์เราเดี๋ยวนี้ ก็ต้องมีผู้นำหรือผู้จัดการให้ ดำเนิน นับตั้งแต่ทารกอยู่ในครรภ์มารดา มันต้องมีการนำ การประคบประหงม ให้มันถูกต้องให้มันปลอดภัย ให้ออก มาเป็นทารกที่ดี ; ยุวชนก็ต้องมีผู้นำ คือบิดามารดา ครูบาอาจารย์เป็นผู้นำ : ครอบครัวก็ต้องมีผู้นำ. ตามปกติ เราก็เห็นกันว่า พ่อบ้านเป็นผู้นำครอบครัว เพราะว่ามีสติ ปัญญา มีกำลัง มีอาวุธ มีอะไรที่จะเป็นผู้นำ คือทำความ ปลอดภัย ; ทีมงานและงานกีฬาก็ยังต้องมีผู้นำ ไม่อย่างนั้น มันไม่เป็นไปอย่างมีระเบียบ ; ประเทศก็มีผู้นำ จนกระ- ทั้ง นำโลกก็กำลังมีผู้พยายามจะนำ แต่มันนำไปไม่ได้ เพราะว่าคนทั้งโลกมันไม่ยอม โลกมันจึงเปะปะ ๆ ไปตามการ ที่มันไม่มีผู้นำ. แต่ในที่สุด การนำตัวเอง เป็นการนำที่สำคัญ อย่างยิ่ง; ถ้านำตัวเองไม่ได้ และจิตใจไม่มีลักษณะเป็น การนำร่างกายนำชีวิตแล้ว มันก็ล้มละลาย นำตัวเองได้จึง
น.81 ๗๓ จะนำผู้อื่นได้. นี่เรียกว่าการนำ หรือผู้นำ หรือความ จำเป็นที่มันจะต้องมีผู้นำ. ที่นี้ จะดูกันถึงคำว่า ความอดทน ซึ่ง ผู้นำจะ ต้องมี; นี้ต้องดูกันดี ๆ หน่อย. คนทั่วไปมักจะคิดว่า ฉันเป็นผู้นำ ฉันเป็นนายเหนือ ความอดทนต้องไปอยู่ที่ลูก น้องชิ. อาตมาอยากจะพูดว่ามันโง่เขลาที่สุด ถ้าคิดอย่าง นั้น ผู้นำนั่นแหละจะต้องอดทนมากกว่า, ผู้นำจะต้อง อดทนต่อปฏิกิริยาแห่งความโง่ของลูกน้องที่มีความโง่ ทุกคน ; ความโง่ของลูกน้องทุกคน จะทำให้เกิดความ ต้องอดทนแก่ผู้ที่เป็นผู้นำ. แม้ ธรรมดา ธรรมชาติ เราก็ต้องอดทนอยู่แล้ว เช่น ว่า ต้องอดทน ลำบากตรากตรำในการทำการงาน ในการเจ็บไข้ ได้บ่วย อดทนต่อคำดูถูก ดูหมิ่น นินทา ซึ่งมีอยู่เป็นธรรมดา, ในโลกนี้นินทาก็ดีสรรเสริญก็ดี ส่วนใหญ่เป็นเพียงการระบายสี เอาตามพอใจของผู้พูด แล้วแต่มัน จะพูดนินทาหรือพูด สรรเสริญ นี้เป็นความอดทนทั่ว ๆ ไป. แต่มี ความอดทนชั้นพิเศษ ชั้นพิเศษ คือการ อดทนต่อการบีบคั้นแห่งกิเลสของตนเอง กิเลสมันบีบคั้น
น.82 ๗๕ จะให้ไปทำชั่วทำเลว ก็ต้องอดทน ; ถ้าไม่อดทนมันก็ต้อง ไปตามกิเลส แล้วมันก็วินาศหมด. อดทนต่อการบีบคั้น ของกิเลส แม้กิเลสของผู้นำ ที่ทำให้อยากจะยอมแพ้ อยากจะวางมือ อยากจะไม่รู้ไม่ชี้ อยากจะเอาตัวรอด คนเดียว ; ถ้ากิเลสอย่างนี้มันเกิดขึ้นแก่ผู้นำ ผู้นำจะ ต้องอดทนอยู่นั่นเอง. รวมความแล้วว่า ความผันผวนปั่นป่วนในโลกนี้ โดยวิวัฒนาการของโลกก็ดี โดยการกระทำของบุคคลก็ดี มัน มารวมอยู่ที่ผู้นำ จะต้องมีความอดทนทั้งนั้น, โดยอาการที่ ต้องอดทน ก็คือ ทนต่อการด่าทอ ล้อเลียน ใส่ไคล้ หาเรื่องตำหนิติเตียน. บางพวกก็มีอาชีพด้วยการหาเรื่อง ตำหนิติเตียนผู้อื่น เป็นอาชีพไปเลยก็มี, อิจฉาริษยา สบประมาท. เหล่านี้มาได้แม้จากบุคคลผู้ที่ ได้รับประโยชน์ จากผู้นำ เพราะว่าเขาเป็นสัตว์อกตัญญูไม่รู้คุณบิดามารดา ทำให้บิดามารดาน้ำตาตกอยู่ตลอดเวลา ; ภาระหนักเหล่านี้ ผู้นำจะต้องอดทน ปฏิบัติตนอยู่ตามหน้าที่ของผู้นำ ในโลก อันแสนจะสับสนวุ่นวายแห่งยุคปัจจุบัน.
น.83 ๗๕ โลกปัจจุบันบูชาวัตถุมากกว่าจิต. ที่นี้ก็มา ดูโลกในสภาพปัจจุบัน กันบ้าง อาตมาขอ พูดอุปมาให้มันรวดเร็วรวบรัดในความเข้าใจ ว่าโลกปัจจุบันนี้ มีความสับสนวุ่นวายอย่างไร. โลกปัจจุบันนี้เปรียบเทียบ เหมือนกับว่าฝูงลิงที่กำลังหิว ฝูงลิงที่กำลังหิว เปรียบเทียบ กับฝูงไก่ที่มันกำลังหิว. ฝูงลิงที่กำลังหิวมันอาละวาด มันรื้อ มันค้น มันทำกระจุยกระจายไปหมด, นี่ฝูงลิงที่กำลังหิว ; แต่ ฝูงไก่ที่กำลังหิวไม่เป็นอย่างนั้น. อาตมาเคยสังเกตเห็นไก่ บางวันมันไม่ได้กินอะไร พอถึงเวลาขันก็ขัน พักผ่อนกลาง วันก็ขึ้นไปบนกิ่งไม้แล้วมันก็ขัน ทั้ง ๆ ที่ท้องว่าง นี่ไก่หิวไม่ เป็นไร แต่ลิงหิวแล้วมันเหลือทน. โลกปัจจุบันมีสภาพเหมือนฝูงลิงที่กำลังหิว ไม่ มีลักษณะร่วมมือกับผู้นำ ดีแต่จะคัดค้าน ดีแต่จะด่าทอ ดีแต่จะแย่งตำแหน่งผู้นำ. คนเหล่านี้ตามืดตาบอดต่อการที่ มองเห็นประโยชน์ส่วนรวม ว่าเราจะต้องมีผู้นำ, เขาอาจจะ ทำลายประโยชน์ของส่วนรวม เพื่อประโยชน์ส่วนตัว คือ ตัวกู - ของกูของเขา, ความยุติธรรมของพวกนี้คือ ฉัน ได้ตามที่ฉันต้องการ ; นั่นแหละคือความยุติธรรม มันจึง
น.84 ๗๖ เต็มไปด้วยเสียงแห่งกิเลส หรือภูตผีปีศาจแห่ง ตัวกู - ของกู, เต็มไปด้วยเสียงชนิดนี้อยู่ในโลก มันเลยเถิดไปถึงกับว่า เป็น ลิงหลอกเจ้า. คนเหล่านี้เป็นลิงหลอกเจ้า คือหลอกลวง ต่อผู้มีพระคุณของตนเอง, หลอกลวงมารดาบิดาของตนเอง, หลอกลวงผู้นำของตนเอง เพื่อประโยชน์ของตัว เขาเรียกว่า ลิงมันหลอกเจ้า คือเจ้าของ. คนเดี๋ยวนี้หลอกลวงได้ แม้แต่บิดามารดาของตน ผู้มีพระคุณ เพราะว่าเขาตกไปในทางหลงใหลอารยธรรมทาง วัตถุ. ก่อนนี้อารยธรรมทางวัตถุมันอยู่ข้างล่าง, อารยธรรม ทางจิตใจมันอยู่ข้างบน อย่างที่พูดกันว่า ใจมันนำกาย กาย มันอยู่ข้างล่าง ใจมันอยู่ข้างบน, อารยธรรมทางจิตย่อมนำ อารยธรรมทางวัตถุ. แต่เดี๋ยวนี้มันตรงกันข้าม อารยธรรม ทางวัตถุขึ้นท่วมท้นอารยธรรมทางจิตใจ, อารยธรรมเหล่านี้ มันจึงมีลักษณะเหมือนเอาหัวลง เอาเท้าขึ้น คนเรากำลังมี ลักษณะเอาหัวลงเอาเท้าขึ้น บูชาวัตถุยิ่งกว่าจิตใจ ดังที่ เห็น ๆ กันอยู่ทั่วๆ ไป. อารยธรรมทางวัตถุกำลังครอบงำ อารยธรรมทางจิต : จิตอยู่ข้างใต้, กายอยู่ข้างบน ; คนก็มี ลักษณะเหมือนกับเอาหัวลงเดินไป เอาหัวลงเอาเท้าขึ้น. คิดดูเอาเองว่ามันน่าสังเวชทุเรศกันสักเท่าไร.
น.85 ๗๗ หน้าที่ของผู้นำตามกฎธรรมชาติ. ที่นี้ดูต่อไปถึงปัญหาต่าง ๆ หน้าที่ของผู้นำ หน้าที่ ของผู้นำ ตามกฎของธรรมชาติ ที่ฝูงหรือคณะใด ๆ ต้องมี ผู้นำ, ผู้นำคือผู้รับผิดชอบเพื่อให้หมู่คณะนั้นปลอดภัย เพราะว่าส่วนใหญ่ต้องยอมรับว่ามันโง่ คนส่วนใหญ่หรือแทบ ทั้งหมดนั้น ยังไม่มีความรู้ ไม่มีสติปัญญา ยังโง่ จึงต้องมี ผู้นำ. ดูได้ตั้งแต่สัญชาตญาณของสัตว์ที่มันจะต้องมีผู้นำ การศึกษามันผิด การศึกษามันผิด มันผิดจาก ความจริงที่ธรรมชาติต้องการ เพราะว่าให้การศึกษาแต่ ชนิดที่ทำให้ฉลาดเพื่อเห็นแก่ตัว, ฉลาดเพื่อเห็นแก่ตัว ขอ เน้นว่า ฉลาดเพื่อเห็นแก่ตัว. การศึกษาที่มันด้วน มันขาด มันแหว่ง สอนแต่หนังสือกับวิชาชีพ, ยิ่งฉลาดก็ยิ่งเห็นแก่ ตัว. คนอย่างนี้นำยาก คนที่ศึกษาอย่างนี้มันนำยาก เพราะว่าเมาเสรีภาพด้วยความโง่ มันนำยาก. มันต้องรู้ว่า "กัปตัน" หรือ "ผู้นำ" นี่เป็นสิ่งที่ จำเป็น. กัปตันคือผู้ที่ได้รับการเลือกแล้วสามารถในการนำ
น.86 ๗๘ เขาจึงเอามาเป็นกัปตันสำหรับนำ แม้แต่เรือลำหนึ่งต้องมี กัปตัน. เดี๋ยวนี้ก็มีการล้อว่า "เชื่อผู้นำชาติพันภัย" นี้เป็น ของเชย ล้อต่อคำว่า "เชื่อผู้นำชาติพ้นภัย" นี่มันถูกอย่าง ยิ่ง; แต่มันไม่เข้าใจ มันก็เอามาล้อ ก็เลยไม่มีผู้นำ, ไม่มี ใครยอมให้ใครเป็นผู้นำ, ทั้งที่แม้จะเป็นคนโง่ที่สุด ก็ไม่ยอม มีผู้นำ มันจึงเกิดปฏิกิริยาทั่ว ๆ ไป ที่ผู้นำจะต้องเสียสละ อดทน; ถ้าไม่อย่างนั้นนำไม่ได้ มันต้องมีผู้เสียสละ ประโยชน์ส่วนตน เพื่อประโยชน์ผู้อื่น พระพุทธเจ้าเป็น ผู้นำสูงสุดเรียกว่า โลกนายโก-เป็นผู้นำโลก ; เรียกว่า โลกนาโถ-เป็นที่พึ่งของโลก, มันขาดผู้นำไม่ได้อย่างนี้. ทีนี้ดูที่กิเลสของผู้นำบ้าง ฝ่ายผู้นำมันก็มีกิเลสเหมือน กัน คือ ผู้นำไม่ดี เป็นผู้นำที่มีกิเลส หรือว่าพอได้เป็น ผู้นำขึ้นมาแล้ว ก็เกิดกิเลส. กิเลสของผู้นำก็คือความลืม ตัว จนกลายเป็นทุรราชที่เผด็จการ. อาตมายืนยันว่า เผด็จการนั้นดี แต่ถ้าเผด็จการโดยทรราชแล้วก็วินาศ. กิเลส ของผู้นำก็คือลืมตัว จนกลายเป็นทุรราชผู้เผด็จการ ; นี่แหละ เรื่องของผู้นำมันเป็นเสียอย่างนี้.
น.87 ๗๙ ทีนี้มาดูในแง่ดีกันบ้างว่า บุญคุณของผู้นำ ใช้คำ ให้เต็มยศก็ว่า พระเดชพระคุณของผู้นำ บุญคุณของผู้นำ คือผู้ที่มีปัญญาเสียสละประโยชน์ตน เพื่อประโยชน์ผู้ อื่น, ถือว่าประโยชน์ของคนทั้งโลกนั้นแหละ คือประโยชน์ ของตน. ผู้นำต้องใจกว้างอย่างนี้, ถือว่าประโยชน์ทั้งหมด ของส่วนรวม คือประโยชน์หรือความดีของตน ทำจิตใจให้ กว้างให้สูง ให้ใหญ่, อย่างที่เรียกว่าเป็น "มหาต์มา" มหาต์มะ หรือมหาต์มา คือคนที่มีจิตใจใหญ่ พอที่จะคิดว่า ทั้งหมด นั้นเป็นของเรา เป็นหน้าที่ของเรา เป็นความรับผิด ชอบของเรา. คนเหล่านี้ล้วนแต่กล้าตายเพื่อส่วนรวม ทั้งนั้น : ถ้าเป็นมหาต์มา คำนวณดูว่า ถ้าไม่มีผู้นำ หรือ ไม่มีกัปตัน เรืออาจจะล่มจม, ไม่มีโลกนายกา โลกนายก โลกนี้ก็ล่มจม, ผู้นำจะต้องมีเพื่อเป็นผู้นำในการแก้ปัญหา ส่วนใหญ่ของสังคม การศึกษาไม่ถูกต้อง จึงต้องมีผู้นำที่จะนำ ไปให้มันถูกต้อง, นี่เป็นบุญคุณของผู้นำ. หน้าที่ของผู้ตามร่วมกับผู้นำ. ทีนี้ก็มาดูหน้าที่ของผู้ตาม หน้าที่ของผู้ตาม เป็น ความจำเป็นในการที่จะต้องมีผู้นำ รู้บุญคุณของผู้นำ ผู้ตาม
น.88 ๘๐ จะต้องรู้ประโยชน์รู้บุญคุณของผู้นำ, จะต้องยอมรับว่า เรามี ส่วนรวมทั้งหมดนั้นแหละเป็นตัวเรา มีส่วนรวมเป็นตัวเอง อย่ามีตัวกูของกูแต่ผู้เดียว เป็นตัวเอง มีส่วนรวมทั้งหมด เป็นตัวเอง ; แทนที่จะมีตัวกูเป็นตัวเอง จึงทำตนให้เป็น ผู้ที่สามารถรวมอยู่ในส่วนรวม หน้าที่ของผู้ตาม คือการทำ ตนให้เป็นผู้ที่ผู้นำสามารถนำเขาไปได้ ขอบคุณผู้นำ แล้วเขาก็ให้ความร่วมมือ. ทีนี้ มา ดูกิเลสของผู้ตามบ้าง ผู้นำก็มีกิเลสที่เกิด ได้ ผู้ตามก็มีกิเลสที่เกิดได้. กิเลสของผู้ตามคือเห็นแต่ ประโยชน์ตน มือไม่พายเอาตีนราน้ำไว้ เพื่อที่จะเป็น ผู้เก่งต่อต้านผู้นำ, ทั้ง ๆ ที่คนนั้นรวมอยู่ในกลุ่มที่ได้รับ ประโยชน์จากผู้นำ. เขาอยู่ในกลุ่มของผู้ที่ได้รับประโยชน์ จากผู้นำ เขาก็ยังทำอย่างนี้ นี่กิเลสของผู้ตาม. ที่นี้มาดูว่า การเสียสละร่วมกัน ร่วมมือกันทั้ง ๒ ฝ่าย นั่นแหละเป็นหัวใจแห่งความรอดของหมู่คณะ, หมู่คณะจะรอดอยู่ได้ เพราะการร่วมมือกันทั้ง ๒ ฝ่าย, ไม่ ค่อยจะมีใครรู้สึกว่า การเสียสละนั้นแหละคือการได้ เขาคิด ว่ามันเสียไป. ที่จริง การเสียสละนั้นแหละคือการได้,
น.89 ๘๑ เพราะการเสียสละทำให้ได้ผลอันใหญ่หลวงกลับมา ; ไม่มีใครคิดว่า "ให้ นั่นแหละดีกว่า "เอา". ถ้ามีแต่ การ "ให้" ก็อยู่กันอย่างมีสันติสุข, ถ้ามีแต่การ “เอา" มันก็ฆ่ากันวินาศหมด ไม่ต้องสงสัย. คำว่า "รวมกันเรา อยู่แยกกันเราตาย" นี้ยังเป็นคำที่ใช้ได้ เป็นปรมัตถธรรม ที่ต้องกลับมาเป็นรากฐานของศีลธรรม. ผู้นำเสียสละตัวเอง เสียสละตัวตน เสียสละของ ของตน เพื่อความอยู่รอดของตนรวม ทำตนนิด ๆ ทำตน เล็ก ๆ ให้กลายเป็นตนใหญ่ เป็น มหาต๎มา ; นี้เรียกว่า เพื่อ รวมทุกคนให้เป็นอันเดียวกัน, รวมความว่า ผู้นำต้องอดทน ๆ ต่อปฏิกิริยาอันเกิดมาจากความโง่ของทุกคนรวมกัน, ผู้นำ ต้องอดทนต่อปฏิกิริยาแห่งความโง่ของผู้ตามรวมกันทุกคน มิฉะนั้นนำไม่ได้ ไม่อดทนแล้วมันจะระเบิด แล้วก็จะตายกัน หมด ; มันจะจบลงด้วยการฆ่าฟันกัน. ขอให้ท่านทั้งหลาย พิจารณาดูให้ดีว่า ผู้นำและผู้ตาม จะต้องร่วมมือกัน อย่างไร. อาตมาคิดว่า จะต้องร่วมมือกัน ถึงกับว่า เป็น คน ๆ เดียวกันเลย ; นี้เรียกว่าหน้าที่ของทั้ง ๒ ฝ่าย คือ ทั้งฝ่ายผู้นำและผู้ตาม.
น.90 ๘๒ เสียสละอดทนอย่างยิ่งเป็นหน้าที่ของผู้นำ. เอาละ, เวลาจะหมดแล้ว ขอ สรุปความ เพื่อจำให้ ง่าย ๆ กันเสียที ผู้นำนั้นจะต้องเสียสละอย่างยิ่ง จะต้องอดทน ผู้ที่เป็นผู้นำจะต้องเป็นผู้อดทน ; ไม่ใช่ว่าฉันมีอำนาจเหนือ แล้ว ฉันจะให้ความอดทนไปอยู่ฝ่ายลูกน้อง, ความอดทน, ทั้งหมดจะต้องมารวมอยู่ที่ผู้นำ ดูไปตั้งแต่ว่า :– บิดามารดาจะต้องอดทน อย่างไร ในการที่จะ ถนอมครรภ์เลี้ยงลูกให้รอดชีวิตอยู่, ต้องอดทนจนกว่าลูกมัน จะปลอดภัย กว่ามันจะเติบโต อดทนมาตั้งแต่ลูกอยู่ในครรภ์ จนลูกเติบโต. ครูบาอาจารย์จะต้องอดทน ต่อความเป็นอันธพาล ของศิษย์ ของนักเรียนอย่างไร สมัยนี้ก็คงจะรู้ จะรู้ดี ลอง ไม่อดทน ก็คือระเบิดวินาศกันหมดทั้ง ๒ ฝ่าย. หัวหน้าครอบครัว จะต้องอดทนต่อการประพฤติ กระทำ การกระทำของคนในครอบครัว ซึ่งบางทีก็เป็นคนโง่ อย่างไม่น่าเชื่อ, จะระเบิดครอบครัวทั้ง มันก็เป็นไปไม่ได้ ถ้าจะให้อยู่ได้มันก็จะต้องอดทน.
น.91 ๘๓ หัวหน้าทีมงาน ก็จะต้องอดทนต่อคนในทีมของตน เอาชนะใจของเขาให้ได้. การชนะใจเขาให้ได้ ต้องใช้ความ อดทนทั้งนั้น, ไม่ใช่มีสติปัญญา แล้วจะนำไปได้ง่าย ๆ. ถ้า ไม่มีความอดทน ปัญญานั้นล้มเหลว ; ขอพิสูจน์ ขอท้าให้ ไปพิจารณาดูว่าถ้ามีแต่ปัญญา ไม่มีความอดทนนั้นเป็นไป ไม่ได้. แม้แต่ หัวหน้าคณะสงฆ์ ซึ่งสมาชิกเป็นพระเป็น สงฆ์แล้ว มันน่าจะดี มันก็ยังไม่ได้เป็นไปอย่างนั้น ; แม้ หัวหน้าคณะสงฆ์ก็ยังต้องอดทน เรียกว่าเลือดตาไหลกันเสีย มากกว่า เพราะว่ารับสมาชิกเข้ามา โดยไม่คัดเลือกเป็นต้น. อาตมาสังเกตดูแล้วขอโอกาสพูด ขออภัยพูดว่า แม้ พระพุทธองค์ก็ต้องทรงอดทน ปรากฏอยู่ในข้อความใน พระบาลีในพระสูตรนั้น ๆ หลาย ๆ แห่ง ที่ว่าพระองค์ก็ยัง ต้องทรงอดทน, หรืออย่างน้อยก็เฉยได้ ต่อพระอันธพาล บางองค์ไม่เชื่อฟังคำสั่งบ้าง ไม่เชื่อฟังคำขอร้อง; แม้แต่ ขอร้องว่าอยู่เป็นเพื่อนกันก่อน อย่างนี้เขาก็ยังไม่เชื่อ ก็ ยังหลีกไปเสียตามความสบายใจ อย่างนี้ก็ยังมีอยู่ในสูตร. ไป หาดูเอาเองเถอะ จะแน่นอนกว่าอาตมาเอามาพูด เดี๋ยวหา
น.92 ๘๔ ว่าอาตมามาหลอกกัน, นี่ความอดทนต้องมี แม้แต่พระพุทธ- องค์ ซึ่งเป็นหัวหน้าสงฆ์ทั้งหมด. นี้เราเห็นแก่ความรอดของโลก เราจะไม่เฉยเมย ใน การที่จะรับผิดชอบ ต่อความปลอดภัยของโลก. โลกคือสิ่ง ที่เราทุกคนจะต้องรับผิดชอบ ให้มันเป็นไปอย่างถูกต้อง, อย่าให้มนุษย์หรือคนนี่ต้องละอายแก่สัตว์เดรัจฉาน. สัตว์ ไม่เลวไปกว่าคน, สัตว์ไม่ทำลายโลกมากเท่าคน คนทำลาย โลกมากกว่าสัตว์ นับตั้งแต่ทำลายทรัพยากรของธรรมชาติ ก็ทำลายมากกว่าสัตว์, ทำลายสันติสุข ทำลายสันติภาพ คน ก็ทำลายมากกว่าสัตว์. นี่ใครจะรับผิดชอบ ถ้าทุกคนในโลก ไม่รับผิดชอบ ; เดี๋ยวนี้ก็ดูจะไม่มีใครรับผิดชอบ ไม่มีใคร เป็นเจ้าของโลกได้ มันก็เลยรับผิดชอบยากอยู่เหมือนกัน. แต่แล้วมันก็หลีกไม่พ้นที่ว่า เราทุกคนในโลก จะต้องรับผิดชอบความปลอดภัยของโลก โดยการทำให้ มีความเป็นปกติสุข ประพฤติศีลธรรมเพื่อทำความปกติ สุข โดยมีปรมัตถธรรมเป็นรากฐาน.
น.93 ๘๕ ผู้นำต้องเสียสละอย่างยิ่ง ต้องอดทนอย่างยิ่ง จึงจะนำไปได้ ไม่มีการเสียสละอดทนแล้ว จะมีปัญญาวิเศษ อย่างไรก็นำไปไม่ได้. อาตมาขอท้าทายไว้อย่างนี้. ในที่สุดนี้ ขอให้ผู้นำจงประกอบไปด้วยคุณธรรม สำคัญของผู้นำ คือมีความเสียสละและอดทน เท่ากับที่มี ปัญญามากเท่าไรของตน ๆ, แล้วจงนำคน-นำคน-นำคน ให้พ้นจากความเป็นคน, แล้วได้เป็นมนุษย์. จงนำคนให้ พ้นจากความเป็นคน ไปสู่ความเป็นมนุษย์, แล้วจะมี ความสุขอยู่ด้วยกัน ทุกทิพาราตรีกาลเทอญ.