Buddhadasaน.398 ๘๘ ปัญหาข้อ ๑๘ ถาม : จิตเป็นสังขารหรือวิสังขาร ? ตอบ : ปัญหาข้อนี้ เป็นปัญหาเกี่ยวกับทฤษฎีล้วน ๆ ทั้งเป็น การถามล่วงหน้าถึงสิ่งที่อยากจะเข้าใจ หรือมิฉะนั้นก็เพื่อสอบ- สวนความเข้าใจ หรือหลักเกณฑ์อะไรบางอย่าง, เพราะว่าถ้า ผู้ถามรู้จักสิ่งเรียกว่า จิต ดีแล้ว จะไม่ตั้งคำถามเช่นนี้. เพราะ ฉะนั้น จำเป็นที่จะต้องกล่าวกันไปถึงว่า จิต กับ สังขาร และ วิสังขาร คืออะไร, แล้วผู้ถามจะเข้าใจได้เอง และตรงตามที่ ต้องการ. สิ่งที่เรียกว่าจิตนั้น มีความเข้าใจกันเป็นสองอย่าง (หรือบางทีอาจหลายอย่าง). พวกหนึ่ง หมายถึงนามธรรมที่ เกิดมาจากเหตุปัจจัย เช่นอวิชชาเป็นต้น, และพวกนี้ นับจิต เนื่องอยู่ในขันธ์ห้านั่นเอง คือ เป็นตัววิญญาณขันธ์, อีกพวก หนึ่ง, ถือว่าจิตเป็นสิ่งหนึ่งอีกต่างหากจากเบญจขันธ์ เป็นสิ่งที่ ไม่มีเหตุปัจจัยปรุง เป็นอมตะหรือนิพพานอยู่เองตามธรรมชาติ, (ซึ่งเรียกกันว่าพวกขันธ์หก). ผู้ที่ศึกษาตามคัมภีร์ที่มีอยู่เช่น พระไตรปิฎกส่วนมากที่สุดเห็นเป็นอย่างแรก, ส่วนคำว่า สังขาร กับ วิสังขาร นั้น ต้องจับความหมาย
น.399 ๘๙ ของคำว่า สังขาร ให้พอเพียงเสียก่อน แล้วจะรู้ความหมายของ คำว่า วิสังขาร ได้ดี. สังขารที่ถามในที่นี้, มิใช่สังขารขันธ์ในเบญจขันธ์, และมิใช่สังขาร ในคำที่ว่า "เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมี สังขาร," แต่เป็นคำบัญญัติของมันเองอีกคำหนึ่ง ซึ่งใช้เป็น คำสำหรับแบ่งประเภทธรรม หรือสิ่งทั้งปวง, คือสิ่งทั้งหลาย บรรดามีในโลกนี้ และนอกโลกทั้งหมดนั้น เราแบ่งได้เป็น สองพวกเท่านั้น. คือถ้าสิ่งใดเป็นสิ่งที่มีสิ่งอื่นเป็นเหตุเป็นปัจจัย ปรุงแต่งมันขึ้นมา หรือตั้งอยู่ได้ เพราะผีสิ่งอื่นเป็นเหตุ มี สิ่งอื่นเป็นส่วนประกอบของตัว, สิ่งนั้นๆจัดเป็นพวก "สังขาร" แปลว่า สิ่งซึ่งมีของปรุงแต่ง, และทั้งมันเองก็จะปรุงแต่งสิ่งอื่น สืบไปด้วย. ถ้าสิ่งใดไม่มีเหตุปรุงแต่งหรือเป็นที่ตั้งอาศัยดังว่า นั้น มีอยู่ได้ด้วยตนเองตลอดอนันตกาล เป็นอมตะ ไม่มีการ เกิด แปร และการดับ, สิ่งนั้นเป็น "วิสังขาร," แปลว่า สิ่งที่ไม่มีสิ่งอื่นปรุงแต่งและทั้งตัวมันเองก็ไม่ปรุงแต่งสิ่งใดด้วย. ปัญหาจึงเหลืออยู่ว่า คำว่า จิต ที่ผู้ถาม ๆ นั้น หมาย เอาอะไรเป็นจิต, ถ้าหมายเอานามธรรมที่ทำการคิดนึกได้ รู้สึกได้ เกิดได้ ดับได้ จิตก็เป็นสังขาร, (สำหรับผู้ตอบเอง ก็อยู่ในพวกนี้ คือใช้นามศัพท์ว่า "จิต" นี้ ให้เป็นเพียงชื่อของ
น.400 ๙๐ นามธรรม เป็นธรรมชาติที่คิดนึกได้ชนิดหนึ่งเท่านั้น). แต่ถ้า ในที่อื่นซึ่งผู้อื่นเขาใช้อย่างอื่นเขาอาจเอาคำๆ เดียวกันนี้ ไปใช้ เป็นชื่อของธรรมอื่น ที่มีลักษณะที่ตรงกันข้ามก็ได้. เพราะ ฉะนั้น ควรถามกันเสียให้ดีก่อนว่า ที่ท่านว่าจิต ๆ นั้น ท่าน หมายถึงอะไร, แล้วจึงค่อยตอบว่า เป็น สังขาร หรือ วิสังขาร.