Buddhadasaน.406 ๙๖ ปัญหาข้อ ๒๒ ถาม : กิเลสเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นภายหลัง หรือเกิดขึ้นเองตาม ธรรมชาติ ? ตอบ : ข้อความวรรคหลังในตัวปัญหายังฟังไม่ถนัดนัก. แต่ จับได้ว่าคงถามว่า กิเลสเป็นสิ่งที่เพิ่งเกิดขึ้นภายหลัง หรือมีอยู่ เองแล้วในสันดาน ตามธรรมชาติ. กิเลสคือความโลภ โกรธ หลง เป็นเพียงผลที่แสดง ออกมาเป็นคราว ๆ ของอวิชชา. แม้กิเลสหยาบ ๆ อย่างอื่น ที่ เกิดต่อมาจากโลภ โกรธ หลง ที่เกิดเป็นคราวๆ จึงนับว่า เพิ่งเกิด. ส่วนอวิชชาหรือเชื้อเดิมของกิเลสนั้น มีอยู่เองตาม ธรรมชาติในสันดาน. แต่บางคราวเราก็เรียกอวิชชาว่าเป็นกิเลส เหมือนกัน จำต้องจำกัดความให้สั้นลงเป็นอย่าง ๆ ดังนี้. มี กิเลสอย่างละเอียดที่จำแนกชื่อออกไปอีกหมวดหนึ่ง เรียกว่า อนุสัย มีเจ็ดอย่าง และมีชื่อว่าอวิชชารวมอยู่อย่างหนึ่งด้วยนั้น ก็ดี โลภะ โทสะ โมหะ ที่จำแนกออกไปโดยละเอียด. และ คำว่านอนรออยู่ในสันดาน ย่อมมีความหมายเพียงว่าพร้อมที่จะ เกิด, เพราะเมื่อกล่าวตามนัยแห่งปรมัตถ์ เจตสิกธรรมพร้อม ที่จะผสมจิตเกิดขึ้นเสมอ. แล้วแต่เมื่อไรจะมีอายตนะภายนอก
น.407 ๙๗ กระทบ, และอายตนะนั้น ๆ เป็นสื่อแห่งกิเลสชื่ออะไร. ถ้าเรา เรียกว่าเป็นกิเลส ต่อเมื่อเกิดเป็นเรื่องราวสมบูรณ์แล้ว ควรจะ นับว่าเพิ่งเกิดทั้งสิ้น นอกจากอวิชชาอย่างเดียว. และคำว่า อวิชชา คำนี้ หมายความกว้างกว่าอวิชชาที่มาในหมวดธรรม หลาย ๆ อย่างด้วยกัน เช่นที่มาในอนุสัยเป็นต้น ซึ่งในที่นั้น มักหมายความเหมือนกับโมหะเท่านั้น, หรือมิฉะนั้นหมายถึง ส่วนที่เหลืออยู่เป็นความหลงล้วนๆ ในเมื่อได้ลบกิเลสชื่ออื่น ข้าง ๆ ออกเสียแล้ว.