Buddhadasaน.15 ๑๐ ให้เห็นชัด ให้เข้าใจให้ดี. ความรู้สึกตัวอยู่ตลอดเวลา นั้น มัน ต่างกับความ รู้จัก ทีแรก จุดตั้งต้นรู้จักแล้ว ยังต้อง ควบคุมให้ความรู้จักนั้น รู้จักอยู่ตลอดเวลา, ให้ความ รู้สึกตัวทั่วถึงอยู่ตลอดเวลา. นี่คำว่า "ทาง" โดยทั่วไป โดยภาษาธรรมดา ; จะเป็นทางเดินเท้าก็ดี จะเป็นทางเดินด้วยจิต ด้วยวิญญาณก็ดี มันมีทางผิด ทาง วกเวียน ทางถูกให้เราเห็นอยู่อย่างนี้. นี่เป็นหัวข้อใหญ่ของ สิ่งที่เรียกว่า ทาง. เราเว้นทางผิดเสีย เว้นทางวกวนเสีย ถือเอาแต่ ทางถูกต้อง ในฐานะที่เป็นพุทธบริษัท ก็ควรเป็นตามหลัก ของพุทธศาสนา. นี่เราจะพูดแต่ หนทางที่ถูก ที่ประเสริฐ ที่ ประกอบด้วยองค์แปด ตามที่ได้ยินมาแล้ว. ศึกษาให้รู้จักจุดปลายทางเสียก่อนเดินทาง ซึ่งเรียกว่า คติ ต่อไปนี้จะพูดถึงการเดินทางต่างชนิด คือทั้งชนิด ผิด ชนิดวกเวียน ชนิดถูกต่อไปอีก ซึ่งเราจะต้องตั้งต้นศึกษา ถึงจุดหมายปลายทางให้รู้จัก จึงจะมีการเดินทาง: คนที่เขา เดินทางทุกคน เขาต้องมีจุดหมายปลายทาง แม้ด้วยความรู้ ได้ยินคำบอกเล่า หรืออะไรก็ตาม เขาจะต้องมีจุดหมาย ไม่ เช่นนั้นก็ไม่เป็นการเดินทาง.
น.16 ๑๑ ทีนี้ ที่ที่เป็นจุดหมายนั้น ก็ลำบากเหมือนกัน ไม่ เคยไป, ได้ยินแต่เขาเล่า ก็ได้แต่ทำความคิดนึกไป แล้วก็เดิน ไปตามความคิดนึก ทีนี้จะผิดหรือถูกก็ยังไม่แน่. จะพูดถึง จุดหมายสำหรับการเดิน ให้เป็นที่เข้าใจไว้อย่างกว้าง ๆ ก่อน สำหรับการเดินที่จะถูกหรือจะผิดนั้น มี คำ อยู่คำหนึ่ง เขา เรียกว่า "คติ" คุณก็ต้องเคยได้ยินคำนี้ คำว่า "คติ" : ค.ควาย ต.เต่า สระ อิ. คำที่มาเปลี่ยนรูปเป็นภาษาไทยว่า คดี นี้ ความหมายมันทิ้งกันไกล ทิ้งกับ คำเดิม ที่ว่า คติ. คติ นี้ แปลว่า เครื่องไป หรือ ทางไป ; มีคติดี มี คติชั่ว ก็หมายความว่า จะไปสู่สุคติหรือทุคติข้างหน้า. คติ มันเป็นการไป ไปดี ก็เรียกว่า สุคติ ไปไม่ดี ก็เรียกว่า ทุคติ ; เราพูดกันอยู่ในภาษาไทยว่า สุคติ ทุคติ. เมื่อเป็นเรื่องทาง วิญญาณแล้ว สุคติก็มีอยู่พวกหนึ่ง, ทุคติก็มีอยู่พวกหนึ่ง. คุณ ได้ยินสองคำนี้แล้วก็อาจจะไม่รู้ว่าอะไรก็ได้ อะไรจะกี่อย่าง ก็ได้ ก็อยากจะเอามาพูดให้ฟังพอเป็นเครื่องสังเกต :- ถ้าเอามาแต่ข้างล่าง ข้างต่ำ ก็เรียกว่า ทุคติ ก่อน คือคติชั่ว คือ นรก เดรัจฉาน เปรต อสุรกาย ; ๔ คำนี้ควรจะ ชินหูไว้ คำพูดพุทธบริษัทตามวัดวาก็มี ๔ คำนี้ สำหรับโลกที่ เสื่อมทราม โลกที่เลวทราม คือ นรก เดรัจฉาน เปรต อสุรกาย ๔ อย่างนี้.