Buddhadasaน.19 เวลา อย่างนี้เรียกว่าบรรยายเป็นคุ้งเป็นแคว แม่คืออะไร มีบุญคุณ ตอบแทนไม่ไหว ที่อ่านได้ในคัมภีร์ เขาถือคัมภีร์ก็ตอบอย่างนั้น ถามผู้ถือคัมภีร์ผู้เคร่งศาสนาว่าแม่คืออะไร ก็ว่าเป็นชั่วโมง ๆ แม่ของนักวิทยาศาสตร์ ไปถาม นักวิทยาศาสตร์ ซึ่งมันเป็นวัตถุนิยมจัด มันก็ต้อง บอกว่าธรรมดา ธรรมชาติธรรมดา แม่ไม่ได้มีความหมายอะไร นอกไปกว่าธรรมดา มีชีวิตมาพอถึงขนาดก็สืบพันธุ์ มันก็เป็นแม่ได้ เท่านั้นเอง ถ้าถามนักวิทยาศาสตร์ มันก็ว่าแม่คืออย่างนี้ เท่านี้ แม่ของพระอรหันต์ ทีนี้สมมุติว่าไปถาม พระอรหันต์ ดูว่าแม่คืออะไร พระอรหันต์ จะตอบว่าอย่างไร พระอรหันต์คงจะตอบว่า แม่คือ ผู้ที่จะสร้าง มนุษย์ให้มาเป็นพระอรหันต์เหมือนฉัน แม่คือผู้ที่จะสร้างมนุษย์ ทุกคนให้มาเป็นพระอรหันต์เหมือนฉัน พระอรหันต์จะตอบ อย่างนี้ก็ได้ แล้วมันควรจะตอบอย่างนี้ ไปถามคนเคร่งคัมภีร์ ก็ตอบอย่าง ไปถามนักวิทยาศาสตร์ก็ตอบอย่าง หรือถามพระอรหันต์ ก็ได้คำตอบอีกอย่าง แม่ของลูกไก่ ทีนี้เอาธรรมชาติที่สุดมาพิจารณากันดูบ้าง ถามอะไรดี ถามลูกไก่ ลูกไก่ตัวเล็ก ๆ แม่คืออะไร มันก็ต้องบอกว่า แม่ คือผู้ที่มุงหลังคาให้ฉันตลอดเวลา มุงหลังคาให้ฉันตลอดเวลา ๑๒
น.20 ต่อสู้หมา ต่อสู้เหยี่ยว ต่อสู้อะไรที่มันจะมาทำอันตรายฉัน แม่ มุงหลังคาให้ฉัน ครอบฉันไว้ตลอดเวลา นี่คือแม่ ลูกไก่มันรู้ เท่านั้น แม่คือผู้ที่มุงหลังคา คุ้มครองฉันตลอดเวลา แม่ของลูกหมา ทีนี้ถามลูกหมาซิ แม่คืออะไร แม่คือผู้ที่คุ้มครองไม่ให้ ใครมาทำร้ายรังแกฉัน แม่ก็เห่า ถ้ามาจับฉัน แม่ก็กัด นี่แม่ ของฉัน แม่คืออย่างนี้ นี่คือผู้คุ้มครองฉันอย่างนี้ ใครจะมาทำ ร้าย ใกล้ฉันไม่ได้ แม่จะเป็นผู้ต่อสู้ จะเป็นผู้กัด นี่ถามลูกหมา แม่ของลูกปลา ทีนี้ถาม ลูกปลา อย่าหาว่าเป็นเรื่องนอกแนวนอกรีต ปลา มันมี ๒ ชนิด ท่านทั้งหลายกินเข้าไปตั้งเยอะแยะ ยังไม่รู้ว่ามันมี ๒ ชนิด กินปลาตั้งเยอะแยะไม่รู้ว่าปลามี ๒ ชนิด ปลาชนิด หนึ่งจะเรียกว่า อาคาริก เหมือนภาษาศาสนา มันมีบ้านมีเรือน มีรัง มีรู อยู่ ปลาพวกนี้มันเรียกว่าอาคาริก คือมีบ้านเรือน ปลา พวกนี้มันออกไข่ มันเลี้ยงลูก มันคุ้มครองลูกอย่างยิ่ง ไปดูปลากัด เถอะ ปลาอะไรก็ได้ในตระกูลที่มันมีรูมีรังมีอะไรอยู่ แล้วมัน คุ้มครองลูกรักลูกเหลือประมาณ นี่ก็ลูกปลาก็ตอบว่า ผู้ที่รักเรา ที่สุดนั่นแหละคือแม่ คือพ่อ ทีนี้ปลาอีกชนิดหนึ่งไม่มีเรือน ไม่มีรู ไม่มีรังอยู่ที่ไหน เป็น อนาคาริก ได้แก่ตระกูลปลาตะเพียนทั้งหลาย บ้านเราเรียกว่า แม่ปลา แม่ปลาคือ ปลาตะเพียนทุกชนิด ปลาตระกูลนี้ไม่มีเรือน ๑๓
น.21 ไม่มีรัง ไม่มีอะไรที่อยู่เป็นหลักเป็นแหล่ง พอถึงไข่แก่เข้ามากพอ น้ำมากก็ไข่ราดไปทั้งทุ่งเลย ไข่อยู่ข้างหลังก็ออกเป็นตัวเอาเอง ก็ไปแล้ว รอดตัวก็ไป นี่ปลาอนาคาริก ไม่มีบ้านมีเรือน ลูกปลา บอกว่ายังไง ฉันไม่รู้ ไม่รู้แม่อยู่ที่ไหน ฉันไม่รู้เรื่องแม่เลย ลูกปลานี้ก็ตอบอย่างนี้ แม่คือไม่รู้ ไม่มี แม่คือสิ่งที่ไม่มีในโลก เพราะมันไม่เคยพบกันเลยนี่ แม่ปลากับลูกปลาชนิดนี้ แม่ของลูกยุง ถาม ลูกยุง ดูก็ได้ ถามลูกยุงดู แม่อยู่ที่ไหน มันก็ไม่รู้ เพราะมาจากลูกน้ำ ถามลูกน้ำแม่อยู่ที่ไหน ก็ไม่รู้เหมือนกัน ลูกน้ำ นี่มันไม่เคยรู้จักแม่ยุงที่มาไข่ อาตมานั่งดู แม่ยุงมาไข่ขาวเม็ดเล็ก ๆ ติดอยู่ที่เศษขยะที่ลอยน้ำอยู่ แล้วไข่มันออกลูกเป็นตัว ลูกกับแม่ ไม่เคยพบกัน ลูกยุงก็ไม่มีแม่ ถามว่าแม่คืออะไร มันก็ตอบไม่ถูก แม่ปูของลูกปู ถาม ลูกปู แม่คืออะไร ลูกปูก็ตอบว่า แม่คือผู้ที่ดีแต่จะ สอนให้ฉันเดินตรง แล้วแกเองก็เดินไม่ได้ ลูกปูมันตอบ อย่างนั้น แม่ปูมันดีแต่จะสอนลูกปูให้เดินตรง แล้วมันก็เดินไม่ได้ นี่ว่ากันตามที่เรารู้กันอยู่ รับรองอยู่ ดีแต่รบเร้าให้ลูกปูเดินตรง แต่ว่าแม่เองก็เดินไม่ได้ ระวังแม่คนจะเป็นแม่ปูนะ แม่คนแท้ ๆ จะเป็นเหมือนแม่ปู ระวังให้ดี ๆ อย่าหัวเราะแม่ปูนะ ๑๔
น.22 เชื้อโรค แม่ของเชื้อโรค ทีนี้เราถาม เชื้อโรค เชื้อโรคที่มันเกิดลุกลามไปใหญ่โต ถามว่าแม่อยู่ที่ไหน มันก็ไม่รู้ มันก็สั่นหัว เชื้อรา ขึ้นรา เห็ดขึ้นรา ออกมาเป็นลูกเห็ดแยะ แม่อยู่ที่ไหนก็ไม่รู้ ไม่มีแม่เหมือนกัน นี่ แม่ที่มันรู้จักก็มี แม่ที่ไม่รู้จักก็มี แม่ที่ไม่มีหน้าที่อย่างแม่ก็มี ไม่มี เอาเสียเลย ตระกูลปลาตะเพียนทั้งหลาย มันไม่รู้เรื่องแม่ แม่ของท่านพุทธทาสภิกขุ ทีนี้ถามอาตมาดูบ้างไหมว่า แม่คืออะไร อาตมาบอกว่า แม่คือผู้ที่ถ่ายทอดนิสัยให้มากยิ่งกว่าพ่อ แล้วดูแม่นี่จะรักลูก ยิ่งกว่าพ่อ แม่คืออย่างนี้ แม่คืออย่างนี้ ถ้าไม่มีแม่ สวนโมกข์ ไม่มี ขอบอกอย่างนี้เลย แม่สำหรับอาตมาเป็นอย่างนี้ แม่คือ อะไร ถ้าถามอาตมา เห็นไหม ยังมีแม่ที่ยังไม่รู้จักใช่ไหม แม่ที่ยังไม่รู้จักเอาเลย ก็มี แม่ที่เข้าใจผิดว่าไม่ใช่แม่ก็มี แล้วอย่าหาว่าอาตมาดูถูก ไม่ ได้ดูถูกว่าท่านยังไม่รู้จักแม่ ยังไม่รู้จักบางอย่าง ไม่รู้จักบาง ความหมายของคำว่าแม่ อาตมาเลยเอามาพูดในหัวข้อที่ว่าสิ่ง ที่ท่านทั้งหลายยังไม่รู้จัก ยังไม่รู้จักก็รู้จักกันเสียบ้างซิ ลูกคืออะไร เพื่อให้รู้จักแม่ดีขึ้น ก็ไปย้อนปัญหาที่ตั้งว่าลูกคืออะไร ลูก คืออะไร จะช่วยให้รู้จักแม่ดีขึ้นเหมือนกัน ๑๕
น.23 ลูกคือสิ่งที่รบกวน ถามแม่บางคนว่าลูกคืออะไร แม่บางคนอาจจะตอบว่า ลูกคือสิ่งที่รบกวนฉันที่สุด สิ่งที่รบกวนฉันที่สุดคือลูก ดังนั้น เราจึงได้พบลูกในถังขยะ แม่เอาไปทิ้งในถังขยะ ในหน้าหนังสือพิมพ์ มีบ่อย เด็กในถังขยะเพราะว่าแม่มันไม่รับ มันไม่ยอมรับ ลูกคือ สิ่งที่ทำความยุ่งยากลำบาก รำคาญที่สุด เอาไปทิ้งถังขยะเสีย ไปถามแม่ว่าลูกคืออะไร สิ่งที่รบกวนที่สุด ก็คือลูก ลูกคือสินค้า บางคนก็ตอบว่า โอ้ ลูกคือสินค้าที่ขายได้นะเลี้ยงไว้ เถอะ ขายก็ได้นะ เลี้ยงลูกไว้ขาย เดี๋ยวนี้เขาขายกันใหญ่ โดย เฉพาะลูกหญิง ลูกคือสินค้า ขายก็ได้ ลูกคือสินค้า ลูกคือผู้เป็นที่พึ่งได้ แต่ว่าแม่บางคนจะตอบว่า โอ ! ลูกคือ ผู้ที่สืบสายโลหิต จากฉัน ลูกคือผู้ที่จะรับมรดกจากฉัน ลูกคือผู้ที่จะช่วย ปิดตาให้ฉัน เมื่อฉันตาย ลูกมันจะคอยปิดตา ตามันลืมโหว่ อยู่ ลูกมันเฝ้าดูพ่อหรือแม่จนตาย ลูกนี้คือผู้ที่จะช่วยปิดตาฉัน เมื่อฉันตาย ให้ตามันหลับ ตายแล้วยังจะ ทำบุญอุทิศส่วนกุศล ไปให้ด้วย ลูกอย่างนี้มันลูกกตัญญู ลูกคือลูกหนี้ของพ่อแม่ เมื่อดูกันอีกทีหนึ่งในแง่เศรษฐกิจ ลูกนั้นคือ ลูกหนี้ของ ๑๖
น.24 พ่อแม่ ลูกคือลูกหนี้ของพ่อแม่ จำเป็นจะต้องใช้หนี้แก่พ่อแม่ ทุกอย่างทุกประการให้คุ้มค่ากัน แม่พ่อมีบุญคุณเท่าไร ลูกจะ ต้องใช้หนี้ เพราะฉะนั้นลูกก็คือลูกหนี้ของพ่อแม่ ถ้าเป็นลูกหนี้ ที่ซื่อตรงก็ใช้กันที่สุด อย่างดีที่สุด เป็นลูกหนี้ที่ซื่อสัตย์ที่ซื่อตรง ที่สุด ลูกคือผู้ช่วยพ่อแม่ให้พ้นนรก ตามที่ถือกันมาแต่โบรม โบราณ เป็นต้นวัฒนธรรมไทย คืออินเดียนั้นก็ถือว่า ลูกโดยเฉพาะลูกชาย จะช่วยยกพ่อแม่จาก ขุมนรก ถ้าไม่มีลูกแล้วพ่อแม่มันจะต้องตกนรกขุมหนึ่งชื่อว่า ปุตตะ นรกนี่ก็คือความร้อนใจที่ไม่มีลูก คนที่อยากมีลูกแล้ว ไม่ได้ลูกร้อนใจเท่าไร พอได้มีลูกความร้อนใจนี่ก็หายไป นี่มัน ยกพ่อแม่จากขุมนรกแห่งความร้อนใจ ลูกคือผู้ยกพ่อแม่จาก ขุมนรกแห่งความร้อนใจ ลูกนี้จะเป็นที่พึ่งพาอาศัยของพ่อแม่ เมื่อยามแก่ชรา จะมีอะไรที่ไหนเล่าที่จะเป็นที่พึ่งพาอาศัยของ พ่อแม่เมื่อยามแก่เฒ่าชรา ก็ลูกนี่แหละ ก็คือลูกนี่แหละ ลูกคือผู้นำพ่อแม่ให้ถึงนิพพาน ลูกคืออะไร เอาตามธรรมเนียมกันหน่อยก็จะว่า ลูกคือ ชายผ้าเหลืองที่จะให้พ่อแม่ได้คอยเกาะ บ้านเราฟังถูก ที่ อื่นอาจจะฟังไม่ถูก ลูกคือชายผ้าเหลืองที่ให้พ่อแม่ได้เกาะ เกาะ แล้วก็จะไปนิพพาน ลูกโตขึ้นก็บวช พ่อแม่ก็เกาะชายจีวรเพื่อจะ ไปนิพพาน ลูกคือชายผ้าเหลืองที่จะให้พ่อแม่เกาะสำหรับไป ๑๗
น.25 นิพพานด้วยกัน อย่างนี้ก็ได้ ลูกคืออย่างนี้ก็ได้ แต่ในบางกรณี ลูกนั่นแหละเป็น เครื่องขวางทางพระนิพพานเสียเอง ขวาง ทางพระนิพพานเสียเอง ลูกบางคนมันขวางทางพระนิพพาน ของพ่อแม่เสียเอง รวมทั้งของมันด้วย นี้มันก็ลูกเหมือนกัน จะ เป็นชายผ้าเหลืองให้พ่อแม่เกาะก็ได้ จะขวางทางพระนิพพาน เสียเองก็ได้ เป็นข้าศึกแก่การบรรลุธรรมะของพ่อแม่ไปหมดทุกสิ่ง ทุกอย่างก็ได้เหมือนกัน ดูซิ ถ้าเรารู้จักลูกดี เราก็รู้จักความหมายของแม่ดีขึ้นมา ฉะนั้นขอให้ทบทวนดูว่า ลูกนั้นคืออะไร มีตั้งแต่ว่าลูกคือสิ่งที่ แม่ชนิดหนึ่งเกลียดชังหรือถือว่ารบกวน เอาไปทิ้งเสีย หรือว่า ลูกเป็นสินค้าที่ซื้อขายได้ เลี้ยงไว้ขาย หรือเป็นผู้สืบสายโลหิต รับมรดก จะได้ช่วยปิดตาเวลาตายอย่างนี้ก็ได้ ลูกเป็นลูกหนี้ ของพ่อแม่ คือลูกหนี้ที่จะใช้หนี้ให้พ่อแม่อย่างเต็มที่ สมกับคำว่า ลูกคือลูกหนี้ของพ่อแม่ ยกพ่อแม่จากความร้อนใจทุกชนิด เพราะ ไม่มีลูก พอมีลูกก็หายความร้อนใจเท่านั้น ลูกคือผู้ที่ยกความ ร้อนใจของพ่อแม่ให้ออกไปเสียจากอก ลูกคือชายผ้าเหลืองที่จะ ให้พ่อแม่เกาะ แต่บางทีลูกก็เป็นผู้ขัดขวางเสียเองก็มี ไปดูเอาเอง ก็แล้วกันว่า ลูกคืออะไร ก็เห็นได้เองว่าแม่คืออะไร มันเป็นคู่กัน แม่ในทางธรรมะ ทีนี้จะมาพูดกันในภาษาจริยธรรม ภาษาธรรมะระดับจริย- ธรรม โดยหัวข้อที่ว่า แม่คืออะไร แม่คืออะไรกันแน่ นี่จะพูดกัน ๑๘
น.26 ในแง่ที่ถูกต้อง ในแง่ที่เป็นธรรมะ ในแง่ที่ทุกคนควรจะรู้จัก แม่คือผู้ให้กำเนิด แม่คือผู้ให้กำเนิด ให้ได้เกิดมา ไม่มีใครเกิดจากโพรงไม้ เกิดจากแม่ทั้งนั้น ฉะนั้นสิ่งแรกเราจะต้องพูดว่า แม่คือผู้ที่ให้ เราได้เกิดมา ผู้ให้การเกิดแก่เรานี้คือแม่ เราเกิดเองก็ไม่ได้ เรา เกิดจากโพรงไม้ก็ไม่ได้ เกิดโดยวิธีไหนก็ไม่ได้ นอกจากแม่เป็นผู้ ให้กำเนิดมา ต่อให้มันอวดดีว่ามันเกิดในหลอดแก้ววิทยาศาสตร์ อย่างเดี๋ยวนี้ มันก็ต้องเอาไข่มาจากแม่นั่นแหละ มันก็ต้องเอา เชื้อมาจากพ่อ มันจึงจะเกิดได้ แม้ว่ามันจะเกิดในหลอดแก้ว อย่าอวดดีเลย มันจะอวดดีกันไปถึงไหนกัน แม่คือผู้ที่ให้กำเนิด หรือให้ชีวิตเราขึ้นมา แม่คือครูคนแรก แม่คือ ครูคนแรก ครูแปลว่าผู้สอน ผู้สอนเราคนแรกคือ แม่ อาจจะเป็นบทเรียนที่ว่าให้มันรู้จักดูดนม เอานมยัดปากลูก ให้ลูกดูดนมเป็น นี่เขาสอนให้ลูกมันรู้จักกินนม ใครสอนก่อน หน้านี้บ้าง มันไม่มี ครูคนแรกของลูกก็คือแม่ สอนทุกอย่างมา ตามลำดับ จนมันรู้จักทุกอย่างที่เด็ก ๆ ทารกควรจะรู้ จะถ่าย อุจจาระ จะถ่ายปัสสาวะ จะกินนม จะทำอะไรขึ้นมา แม่สอน ทั้งนั้นแหละ ฉะนั้นขอบพระคุณแม่สูงสุดว่าเป็นครูคนแรก เป็น ครูอย่างยิ่ง ๑๙