Buddhadasaน.436 ทางจิตใจ. ขั้นสำคัญ ที่สำคัญ ที่สุดก็อย่างที่บอกแล้วคือ : พอเข้ามาถึงก็ให้มัน หยุด, หยุด เย็น สงบ ว่าง ; แล้วให้ศึกษาจากความรู้สึกที่ว่างนั้น. ถ้าอยู่ บ้านมนไม่ว่าง ไม่หยุด มานี่แล้วจึงจะเย็น.ศึกษาอย่างนี้ เดี๋ยวมันก็ พบ ธรรมะ คือความไม่เห็นแก่ตัว ; พอไม่เห็นแก่ตัวก็ธรรมะมีแล้ว . พอเห็นแก่ตัว ธรรมะก็กระเด็นไป. พูดอีกทีหนึ่งว่า : พอเราไม่เห็นแก่ตัว พระเจ้าก็อยู่กับเรา. พอเรา เห็นแก่ตัว พระเจ้าก็เปิดไปไหนก็ไม่รู้. หลักเกณฑ์อันนี้มันเป็นแก่ทุกคนทั้งโลก ทุก ศาสนาด้วย ; ควรพยายามทำจิตใจให้มีพระเจ้าให้มีธรรมะ ความสงบเย็นก็จะอยู่ด้วย เรื่อยไป จะทำการทำงานสนุกด้วย. ถ้าเห็นแก่ตัว มันไม่อยากทำงาน. หากความจน บังคับ มันก็ทำอย่างตกนรก. เราไม่อยากทำแต่ความจนบังคับให้ทำ จิตใจมันฝืนทำ มันกระฟัดกระเฟียด มันก็เหมือนตกนรก, ตกนรกตลอดวันตลอดคืนไม่รู้สึกสนุกเลย. มันต้องปรับจิตใจให้เหมาะสม ชนิดที่ว่าให้ทางจิตใจจะได้รับผลสงบ สบายอยู่ตลอดเวลา แล้วมือเท้ามีก็ทำงาน ทำงาน ๆ ๆ แต่ที่ควรทำ ; แล้วเราต้องถือหลัก ศาสนา ว่าพอดี เกินไม่ได้; เกินทุนก็ไม่ได้ เกินกำลังสติปัญญาก็ไม่ได้ เกินอะไรก็ไม่ได้ทั้งนั้น ต้องพอดี. ถ้าไม่พอดี มันไม่ใช่พัฒนา, พัฒนาก็พัฒนา เฟ้อ. ที่จะให้เจริญงอกงามน่าพอใจ มันต้องไปสม่ำเสมอพอดี อย่าให้ช้า และอย่า ให้เร็ว อย่าให้มาก และอย่าให้น้อย ; นั่นแหละมันจะก้าวหน้า. ทุ กศาสนาก็สอน อย่างเดียวกัน คือความพอดี. จิตใจไม่พอดี เพราะมันไป โลภจัดเสียบ้าง ไปอะไร เสียบ้าง มันไม่พอดี. ถ้า โง่มันก็ขี้เกียจ มัน ไม่พอดี. เราจะต้องอยู่ในสภาพที่พอดี ให้จิตใจพัฒนา, แล้ววัตถุก็พัฒนาตาม. พวกเราฝ่ายตะวันออกนี่, เราถือว่าพวกเราอยู่ซีกโลก ตะวันออก คือเอเซีย ฝ่ายเอเซียซีกตะวันออกทั้งหมด มัน รอดตัวมาได้เพราะความเจริญทางจิตใจ ตั้ง
น.437 ปี. พูดว่า ๓๐๐๐ ปี นี่ไม่เกินความจริง คนฝ่ายนี้มีความเจริญทางจิตใจมาราว ๓๐๐๐ ปี. พระพุทธเจ้าก็ ๒๕๐๐ ปี ก่อนพระพุทธเจ้าก็ดูเริ่มเจริญกันบ้างแล้ว. ความเจริญของพวกทางตะวันออกนี่คือความเจริญทางจิตใจ, ความสว่างไสวทาง วิญญาณ ;ไม่ใช่ทางวัตถุ, และก็ไม่ใช่ทางจิตง่าย ๆ ล้วน ๆ แต่เป็นทางวิญญาณ ทางส่วน ลึก ๆ.มีจิตสว่างไสวแจ่มแจ้งว่าเกิดมาทำอะไร, และต้องทำอย่างไร. เวลานี้พวกฝรั่งเรียน กันจะตายอยู่แล้ว เขายังไม่รู้ว่าเพื่อทำอะไร ? น่าหวัว เรียนจบแล้วเขาทำอะไรกันบ้าง ? ก็ทำได้แต่สิ่งบ้า ๆ บอ ๆ เสียมากกว่าจะทำสิ่งที่เป็นประโยชน์ เพราะไม่รู้ว่าเกิดมาทำอะไร นี่แหละ ฝ่ายบ้านเรานี้มีความเจริญสูง รู้ว่าเกิดมาทำไม, จะต้องทำอะไร, ตั้งไว้ เป็นธรรมเนียมประเพณีดี ไม่ค่อยจะมีความเดือดร้อน ; ถึงแม้ว่าจะไม่หรูหรา ไม่ฟุ้ง เพื่อมันก็ไม่เดือดร้อน. นี่เอาแต่พอดี การพอดีนั่นแหละดี. ถ้าวัตถุมันเกินแล้ว คนเห็นแก่ตัว, คน เห็นแก่ตัวแล้ว ต้องลักต้องขโมย ต้องจี้ต้องปล้น ต้องเบียด เบียนผู้อื่น เพราะจิตใจไม่สูงพอ ; แม้เป็นคนรวย ยิ่งรวยก็ยิ่งหยาบแก่ผู้อื่น เพราะ จิตใจไม่สูงพอ ยิ่งรวยจะยิ่งยากแก่คนอื่น. ขอให้ทุกคนสังเกตไว้สักข้อว่า การงานของเราในหน้าที่ราชการหรือหน้าที่ ส่วนตัวก็ตาม มันดำเนินไปไม่ได้ดี เป็นอุปสรรคข้อเดียวคือ ทุกคนมักจะเห็นแก่ ตัว. ทุกคนที่เราจะต้องไปปฏิบัติต่อหรือปฏิบัติด้วย ไปเห็นแก่ตัวเสียนี่. . แม้ที่สุด แต่ ความขี้คร้าน มันก็เห็นแก่ตัว ความโง่ ก็มาจากความเห็นแก่ตัว : อยากจะพักผ่อน ไม่อยากจะศึกษา ไม่อยากจะดิ้นรน เพราะเห็นแก่ตัวแบบโง่ ความเห็นแก่ตัว แบบโลภ แบบโกรธก็ยังมี. จะต้องแก้ไขให้มันหมดความโง่ ความโลภ ความโกรธ ความหลง แล้วคนก็จะสมัครเอง สมัครทำดี ทำประโยชน์แก่ตัวนั้น แหละ. ที่ต้องบังคับให้ทำประโยชน์แก่ตัว นี่ดูซิมันน่าหวัว พูดตรง ๆ ก็ว่ามัน
น.438 บ้าชัด ๆ ต้องให้คนอื่นมานั่งบังคับให้ทำประโยชน์แก่ตัว นี่มันบ้าชัด ๆ . นั่นคือ ความที่ยังโง่อยู่. ถ้าเราทำให้เขาฉลาด เขาจะยินดีขึ้นทันที, ทำประโยชน์แก่ตัวดวยยินดี ; ไม่ต้องมาบังคับให้ทำนั่นทำนี่. เมื่อเขาโง่, แม้แต่จะช่วยกันทำสาธารณะประโยชน์ อะไรสักอย่าง ก็เกี่ยงงอน, จะให้รัฐบาลทำท่าเดียว, ทั้ง ๆ ตัวเองอยากจะพักผ่อน, มันก็ไม่ถูก ; มันต้องช่วยกัน ทุกคนถือว่า เกิดมาร่วมกันทำโลกนี้ให้งดงาม. ถ้าทุก คนเข้าใจว่าเราทุกคนเกิดมาช่วยกันทำโลกนี้ ให้งดงาม มันก็ง่ายขึ้น ; นี่มันเกิดมา เป็นตัวกู - ตัวมึง, ตัวกู - ตัวมึง เสียนั่นแหละ. คิดดูให้ดี บางทีการพัฒนาบาง อย่างไปเพิ่มความเห็นแก่ตัวเข้าก็มี. อย่าลืม, จะทำอะไรก็ทำเถอะ จะเตือนไว้ อย่าเห็นแก่ตัว ต้องเตือนไว้เสมอ. นั่นแหละคือมาร คือพญามาร, ความเห็นแก่ตัว ของมนุษย์นั่นแหละคือ พญามาร: ตามใจพวกไหนก็ตามเถอะ. พวกฝรั่งเจริญทางวัตถุล้วน แต่ทางจิตใจเสื่อมหมด, พวกฝรั่งลืมตัวทำให้ โลกเดือดร้อน. คอยดูเถอะ, เจริญทางวัตถุ โดยไม่มีความเจริญทางจิตใจ จะทำให้โลกเดือดร้อน. พออยู่ดีกินดีก็เห็นแก่ตัว ส่วนตัวมากขึ้น ๆ ความเอื้อเฟื้อ เผื่อแผ่มีไม่พอ ; หาเงินไว้ให้มาก ไว้เพื่อความสบายส่วนตัว มันไม่ได้คิดถึงการช่วย เพื่อนมนุษย์. การพัฒนาด้วยเจตนา ไม่บริสุทธิ์ ย่อมไม่ประเสริฐ เป็นภัยแก่โลกอย่าง ยิ่ง. ความเจริญทางเครื่องจักร ทางเทคโนโลยี ทางวัตถุนั่นแหละ ถ้าเป็นมาก เข้า ๆ ละก็ คนอื่นเดือดร้อน. ไปรวยอยู่ ๒-๓ คน ไม่กี่คน แล้วก็คนนั้นไม่เห็น แก่ผู้อื่น โลกจะไม่เดือดร้อนทนไหวหรือ ? ประโยชน์ในโลกนี้ย่อมมีจำกัด ; ถ้าคนส่วน น้อยเอาไปไว้เสียหมด แล้วคนที่เหลือเหล่านั้นจะต้องเดือดร้อน ก็เลยเป็นการจำเป็น
น.439 ที่ทำให้เกิดลัทธิแย่งชิงกันเช่นคอมมิวนิสต์ เป็นต้น มันจะเกิดขึ้นเอง, เกิดขึ้นเอง เพราะมนุษย์ทำผิด. ถ้ามนุษย์ทำถูกต้องมาแต่เดิมเหมือนโบราณ ลัทธิอย่างนี้เกิดขึ้น ไม่ได้, มันไม่มีช่องให้เกิด. เดี๋ยวนี้มันมีช่องให้เกิด เดี๋ยวนี้มันมีการบีบบังคับ ให้เกิด, ธรรมชาติบังคับไปเอง. ความเจริญทำให้คนส่วนน้อย มันกอบโกยไว้มาก ; คนส่วนใหญ่ก็ต้องต่อสู้ ธรรมชาติมันบังคับเอง. - เมื่อก่อนเราไม่มั่งมี - ยากจนไกลกันลิบเหมือนกับสมัยนี้ ; โดยส่วนเฉลี่ยแล้วมันต่างกับสมัยนี้มาก ลัทธิพรรค์นี้มันยังไม่เกิด. พอจัดการศึกษา เจริญดีพัฒนาศึกษาเจริญดี คนบางคนมันเกิดเจริญพรวดพราด บางหมู่บางพวกมันก็ กอบโกย ; คนนอกนั้นจำนวนมากที่สุดมันก็ต้องต่อสู้ จนเกิดคอมมิวนิสต์, จนพวก ผิวดำในอเมริกาก็ตามใจเถอะ, ต่างทนไม่ไหวทั้งนั้น ก็ต้องลุกขึ้นต่อสู้ นี่ผลของการ พัฒนาไม่สมดุลย์ พัฒนาแต่ในทางวัตถุ ; แล้วไปมุ่งให้คน ไม่กี่คน ไปมุ่งให้คนฉลาดหรือมีอำนาจมีอะไร มันก็ต้องต่อสู้. โลกก็ยุ่งกันใหญ่ รบรา ฆ่าฟันกันไป ; ฝ่ายโน้นก็ไม่ยอมให้, ฝ่ายนี้ก็ไม่ยอม. นี่พูดโดยส่วนใหญ่ การ พัฒนาที่ไม่ได้เป็นไปถูกต้องตามกฎธรรมชาติ หรือตามที่พระเจ้าตั้งไว้ ; ส่วนใหญ่ ในทั้งโลกเป็นอย่างไร ในส่วนน้อยก็เป็นอย่างนั้น. ส่วนในหมู่บ้านในครอบครัวนี่ก็ เหมือนกัน ถ้าเกิดการพัฒนาไม่สมดุลย์อย่างนี้ก็ต้องยุ่งละ. เราจะ พัฒนาทางวัตถุทางใดก็ได้ แต่อย่าลืมทางจิตใจ มันจึงจะพูดกัน รู้เรื่อง ; ถ้ามุ่งกันอยู่ ต่างคนต่างเห็นแก่วัตถุ ไม่เท่าไรไม่กี่ปี พูดกันไม่รู้เรื่อง. มึงก็มึง กูก็กู เอาละ, เอาเปรียบกันได้เท่าไรเป็นการดี. ถ้าไม่มีก็ถือว่าฆ่า, ฆ่าเพื่อนมนุษย์ กันได้มากเท่าไร ยิ่งดี, ประกาศสงคราม ใครฆ่าเพื่อนได้มากก็เก่ง. ถ้าถือหลัก อย่างนี้ ก็ไม่มีความสุข.
น.440 ทีนี้เท่าที่อาตมาจะพูดได้ มันก็เรื่องธรรมะ รู้พอจะพูดได้ก็เรื่องฝ่ายธรรมะ ฝ่ายศาสนา. ทุกศาสนาก็เหมือนกันคือทำลายความเห็นแก่ตัว. ต้องพยายามศึกษา ธรรมะไว้ด้วย ต้องผสมผสานอยู่ด้วยในทุก ๆ แขนงของการพัฒนา. เมื่อพัฒนาวัตถุ ก็ทำไป ; แต่พอมีเวลาว่าง ๕ นาที ๑๐ นาที พูดกันก็พูดถึงเรื่องจิตใจบ้าง . ถ้าไม่ เช่นนั้น มันจะไม่เกิดความสามัคคี ไม่เกิดความเห็นแก่ประเทศชาติ ไม่เห็นแก่เพื่อน มนุษย์ ; ก็ปล้ำไปเถอะ ยิ่งทำยิ่งเห็นแก่ตัว ๆ, ปล้ำไปเถอะเหมือนพวกฝรั่ง พวกฝรั่งเขามีปัญหาไม่สิ้นสุด ยิ่งทำยิ่งเห็นแก่ตัว, ยิ่งเจริญยิ่งเห็นแก่ตัว ; จนกว่าฝรั่งจะกลับไปถือศาสนากันใหม่. ฝรั่งถือศาสนามากคราวหนึ่งเหมือนกัน ไม่ใช่จะเปลี่ยนปุบบับ ๆ จนไม่มีศาสนา. เราจะเปลี่ยนตามฝรั่ง ก็จะต้องรับบาปเหมือน ฝรั่ง; ควรจะรู้สึกตัวไว้ก่อน อย่าให้มากนัก. ให้เห็นว่า ความเป็นคนมันอยู่กับ จิตใจ อย่าอยู่กับร่างอย่างเดียว, มีจิตใจเป็นส่วนใหญ่ ร่างกายเป็นส่วนตาม. ถ้าพัฒนาจิตใจของกันและกันให้ดีแล้ว วัตถุมันก็ดีตาม . พอไม่เห็น แก่ตัว มันก็ทำในทางถูก, พอเห็นแก่ตัวมันก็ทำไปในทางตรงกันข้าม. นี่ทุกคน ควรจะมาประจักษ์ด้วยตัวเองเสียทีว่า : ความสุขในทางใจ ต้องเรื่องไม่เห็นแก่ตัว, จิตใจหยุดเห็นแก่ตัว เหมือนเมื่อมานั่งอยู่ตรงนี้. เมื่อนี้ มีความสุข จะทำการทำงาน ก็สนุก จิตใจก็สบาย แม้อยู่ในกลางไร่ กลางนา ทำงานในออฟฟิศ จิตใจก็สบาย ; ไม่กลัดกลุ้มด้วยความหม่นหมองเห็นแก่ตัว จะเป็นโรคเส้นประสาทกันหมดทั้งประเทศ. การศึกษาก็มีแต่ทางวัตถุ ในเวลานี้ จะเป็นบ้ากันใหญ่, เด็กนักเรียนวัยรุ่น เปลี่ยนแปลงอย่างพรวดพราดอย่างไม่น่าเชื่อ ปีโน้นกับปีนี้ ต่างกันมาก. เด็ก วัยรุ่นต้องมีปัญหาในอนาคตอันใกล้ ; เพราะโรงเรียนสอนแต่เรื่องวัตถุอย่างเดียวรู้ หนังสือหนังหาปัญญาเฉลียวฉลาดเพื่อกอบโกยวัตถุอย่างเดียว. เรื่องธรรมะสอนนิดเดียว
น.441 สอนกันแต่ปาก สอนอะไรไม่รู้ ; พอนักเรียนรุ่นนี้ออกมา คอยดูเถอะ, คณะ พัฒนารับได้หรือไม่ได้ก็คอยดูเถอะ. นักเรียนวัยรุ่นที่ไปกันไกลแล้วนี้ จะมีแต่เรื่องพูดกันไม่รู้เรื่องยิ่งขึ้น. นั่นแหละต้นตอมันอยู่ที่การศึกษา การศึกษากำลังผิด และไม่มีใครมอง. การศึกษา กำลังตามก้นฝรั่ง ทำให้เด็กฟุ้งเฟ้อทุกที เรียนเสร็จเป็นฮิป ปี้ อย่างดีก็เพื่อเห็น แก่ตัว ไม่ต้องเห็นแก่ผู้อื่น บูชาวัตถุแล้วเห็นแก่ตัว. เด็กของเรากำลังตามฝรั่ง, ก็ตามเลยเถิดไปอีกเล่า, ปัญหายิ่งจะมีมาก. การแก้ไขการพัฒนานี้ข้างหน้าจะมีมาก. ถ้าช่วยกันได้ให้ช่วยกันเถอะ แต่เนิ่น ๆ ไว้สักนิด. เด็ก ๆ ของเราให้อยู่ในโอวาทของ เรา พยายามทำให้ดี, อย่าปล่อยให้ไปตามหลังพวกสมัยใหม่ พวกฝรั่งเขานำแต่ทางวัตถุ ด้านเดียว. สำหรับอาตมาจะพูดกันได้ ในฐานะปรึกษาหารือกัน ในฐานะว่าเป็นผู้ พัฒนาด้วยกัน แต่คนละแขนง. เราอยู่ในโลกเป็นผู้ร่วมพัฒนาด้วยกัน แต่ที่นี่ยินดีที่จะรับ เอาแขนงที่เกี่ยวกับจิตใจในส่วนลึก ให้ทุกคนได้ยินได้ฟังได้อ่าน เพื่อให้รู้ไว้ว่านี้มัน เป็นจุดหัวใจ. ถ้าอันนี้เลวแล้วอันอื่นจะเลวหมด, ยิ่งรวยยิ่งบ้า ; ถ้าจิตใจดี ถึงรวย ก็ไม่บ้า, ถึงไม่รวยก็ไม่บ้า, แต่จะทำให้พอดี. กระทรวงพัฒนาการก็พัฒนาแต่ วัตถุไม่เห็นมีพัฒนาการทางจิตใจสักเปอร์เซ็นต์เดียว. ทางโรงเรียนจะสอนกันทางจิตใจ ด้วย ก็เหลว ; โรงเรียนสมัยนี้ที่สอนทางจิตใจ ไม่มีเสียแล้ว. นี่ก็หมดแล้ว กระทรวง ศึกษาก็ไปหมด. เมื่อก่อนว่ามีกระทรวงวัฒนธรรม ก็เหลว ; ไม่เท่าไรก็เป็นเรื่องทางวัตถุ, แล้วก็เหลวเฟ้อไปเลย. การพัฒนาทางจิตใจยังไม่มี ยังขาดอย่างน่าหวาดเสียว อย่าง น่าอันตราย. ขอให้รู้ไว้ก็แล้วกัน ; แล้วต่อไปมันจะสร้างปัญหายุ่งยากเลวทรามจน
น.442 แก้ไขไม่ไหว. อย่าว่าแต่พัฒนาให้เจริญเลย แก้ไขความยุ่งยากก็ ไม่ไหว, แก้ไขความเป็นอันธพาล ความเบียดเบียนก็ไม่ไหว. เมื่อสมัยที่อาตมายังเป็นเด็ก ๆ ยังทันเห็น จำได้แม่นยำ มันผิดกันลิบกับ สมัยนี้ทุกอย่าง. เด็ก ๆ นั่นแหละ เด็กสมัยนี้กับสมัยโน้นผิดกันลิบ ; เด็กสมัยโน้น เห็นคนแก่ไหว้, เด็กสมัยนี้เห็นคนแก่อาจจะถูกท้ายล้อ, บางทีเดินกระทบไหล่ ; มันต่างกันลิบ. สมัยโน้นเจ้าของบ้านนอนบนแคร่ใต้ถุนเรือน ไม่มีฝา ไม่มีอะไร นอนสบายตลอดคืน เผ่าวัว เฝ้าควาย อยู่ข้างวัวข้างควายได้ตลอดคืน. สมัยนี้นอน ๆ มันยิงตายเลย, เอาควายไปเลย, มันต่างกันอย่างนี้. จะพัฒนาไปท่าไหนลองคิดดู. เมื่อก่อนเรานอนสบาย นอนบนแคร่ใต้ถุนเรือน ลมพัดเย็นสบาย จนสว่าง, วัวควาย ก็ล่ามไว้ข้าง ๆ ไม่ต้องใส่คอก สมัยนี้ทำอย่างนั้นไม่ได้ นอนอย่างนั้นมันยิงตาย. มันมี การจองเวรกันมาก ตามแต่มันจะเอา, มันจะเอาโดยไม่มีความเป็นธรรม นั่นแหละ มีมากขึ้น. ยิงเจ้าของตายแล้วเอาสมบัติไป นี่คือผลแห่งการทำผิดในทางพัฒนา ทางจิตใจ เสียเวลา ๔๐-๕๐ ปี จึงเป็นถึงขนาดนี้ .. ที่ประเทศอเมริกาเห็นหนังสือพิมพ์เขียนว่า มีคดีอนาจารทางเพศ วินาที ละ ๗ ราย หรืออย่างไร ; ไม่น่าเชื่อเลย ที่ทำให้จิตใจมันเลววินาทีละ ๗ รายนี้ มากเกินไป, นาทีละ ๗ ราย ก็ยังไม่ไหวแล้ว ทนไม่ไหวแล้ว อย่าว่าเป็นวินาทีเลย ; หนังสือพิมพ์ลงอย่างนั้น. นี่แหละดูผลของการศึกษาสมัยใหม่ เราอย่าไปตามมันเลย. คดีอื่นไม่นับนะ อาชญากรรมประเภทอื่นไม่นับ นี่ประเภทอนาจารทางเพศ นับตั้งแต่ ฉุดคร่า เล็ก ๆ น้อย ๆ จนถึงร้ายแรง. นั่นแหละไปตามพวกฝรั่งละได้มาเป็นเครื่องจักร มันต้องเอาไปโยนทะเลเสียนั่น, ที่ผลิตได้เห็นควรจะต้องเอาไปโยนทะเลเสีย ; เพราะมัน ผลิตอาวุธมาฆ่ากันเล่น ฆ่ากันทีละหมื่นละแสน. นี่แหละคือค่าที่คนมันรวยมากและอยู่ ด้วยความหวาดกลัว คนร่ำรวยอยู่ด้วยความหวาดกลัวนอนไม่หลับสนิท เป็นโรค เส้นประสาทตลอดเวลา . พัฒนากันแบบไหนนี่โลกเรา ?
น.443 นี่มาพูดกันเรื่องจิตใจ เรื่องวัตถุรู้กันอยู่แล้ว "ไม่เอามะพร้าวมาขายสวน" พูดแต่เรื่องจิตใจที่ไม่เคยนึกไม่เคยคิด. ขอให้คิดกันบ้าง ที่เราจะพัฒนากันแขนงไหน ก็ตามแต่ ; ทำอย่างไรก็อย่าลืมว่า ต้องมีการพัฒนาทางจิตใจ นี่แหละ ; นอกนั้น เหลวเปล่า เหนื่อยเปล่า. เพราะช่วยกันทำให้โลกนี้ไม่น่าอยู่ ไม่น่าอยู่มากขึ้น. ดูใน กรุงเทพฯ เอง ก็ดูเถอะรายงานข่าวต่าง ๆ ในกรุงเทพฯ เป็นอย่างไร สถิติขึ้นทุกที ๆ ; นี่คือไม่พัฒนาทางจิตใจ . พัฒนาทางจิตใจดูจะเป็นโดยบังเอิญเสียมาก เหลือตาม ประเพณีบ้าง ; นั่นไม่ใช่เป็นการพัฒนา. การที่ปล่อยเป็นไปตามประเพณี หรือ เพียงแต่รักษาประเพณีไว้นี้ ไม่เรียกว่าการพัฒนา ; พัฒนาต้องมากขึ้นต้องดีขึ้น ต้องก้าวหน้าขึ้น. เอาละทีนี้ เดินไปเที่ยววัดสักรอบ ภูเขานี้อยู่กลางวัด พระอยู่องค์ละหลัง ๖๑ องค์ ทั้งหมดอยู่คนละหลัง ด้านนี้อุบาสิกาเป็นแถว ไปทางบ่า นี้ติดต่อโรงครัว โรงฉันอยู่ฝ่ายนั้น. เดินไป ถ้าดูเป็น สิ่งต่าง ๆ จัดไว้ในรูปมีความหมาย. ตรงโน้น ดูสระใหญ่ มีมะพร้าวอยู่กลางสระต้นหนึ่ง เรียกว่า นิพพานอยู่กลางวัฏฏสงสาร. “มะพร้าวนาฬิเกร์ กลางทะเลขี้ผึ้ง" เป็นภาพให้คิด, สามารถจะมีความสุข ไม่ทุกข์ อยู่ในท่ามกลางของความทุกข์. โลกนี้มันเป็นความทุกข์มากขึ้น เราต้องอยู่เก่ง อยู่เป็น จึงอยู่ได้ท่ามกลาง ความทุกข์โดยไม่ต้องเป็นทุกข์. ในตึกนี้ก็มีภาพเขียนมาก มีอยู่ภาพหนึ่ง "อยู่ใน โลกนี้ อยู่ให้เหมือนกับว่าลิ้นงูอยู่ในปากงู" ลิ้นงู อยู่ในปากงู งูก็มีพิษร้าย เช่น งูเห่า ; แต่ว่าลิ้นงูไม่ถูกเขี้ยวงู ก็สบายนั่นแหละ. เราเองก็เหมือนกับ อยู่ในโลก ที่มันบ้าเข้าทุกที ต้องอยู่ให้เป็น อยู่ให้เป็นอย่างนั้น อย่าไปถูกส่วนที่มันเป็น อันตรายเข้า.
น.444 ภาพเขียนก็ดี ภาพอื่นที่ไม่ได้เขียนก็ดี มุ่งหมายจะสอนธรรมะทั้งนั้น ทั้ง บริเวณวัดนี้ จัดก้อนหิน ต้นไม้ อะไรไว้ ก็เพื่อให้เห็นว่า มันสบาย. คน ไม่มี ความสบาย ; ธรรมชาติยังดีกว่า ยังสบายกว่า. ขอให้ถือว่าอาตมาพูดเพียงแง่หนึ่ง ในหลาย ๆ แง่ เฉพาะในส่วนพัฒนาทาง จิตใจ, แล้วค่อยรวมกันเข้ากับพัฒนาทางวัตถุปรับปรุงให้เหมาะสม, ให้ผลก้าวหน้า ทางจิตใจคู่กับทางวัตถุ. ประโยชน์ที่จะได้มากที่สุดก็เท่านี้. ในตึกนั้นไปดูให้เข้าใจ ให้มากภาพที่สุด แต่เวลาคงไม่พอ ได้เท่าไรก็เท่านั้นแหละ ไปดูให้ดี ๆ. ขอแสดงความยินดี ขอให้มีความเจริญก้าวในหน้าที่การงาน ให้สมตามความ ประสงค์มุ่งหมายทุกทิพาราตรีกาลเทอญ. ------------
น.445 (เรื่องที่ ๒๑) อนามัยคือการประพฤติธรรม บรรยาย อบรมคณะพัฒนาอนามัย ที่ค่าย ธรรมบุตร ๒ กรกฎาคม ๒๕๑๒ ------------- ท่านผู้สนใจในธรรมทั้งหลาย, ท่านคงจะมีความฉงนบ้างว่า ในการประชุมอบรมอะไรต่าง ๆ อย่าง ที่ทำที่นี่ ทำไมจึงต้องมีพระมาพูดเรื่องธรรมะในพุทธศาสนาด้วย. นี้ก็เป็นข้อ ที่จะต้องทำความเข้าใจกันด้วยเหมือนกัน ; หลายครั้งหลายหนมาแล้ว มีการ ประชุมที่นี่ เพื่ออบรมลูกเสือก็มี ครูก็มี อย่างอื่นก็มี ; อาตมาเคยถูกขอร้อง ให้มาบรรยายธรรมะครั้งหนึ่งเสมอเป็นอย่างน้อย. บางคนอาจจะคิดไปว่า เป็นเรื่องเกินความจำเป็น หรือว่าทำเพียงพอเป็นพิธี ให้พิธีมันหรูหราขึ้น ที่จริงมันควรจะมองกันให้ลึกกว่านั้น. ขอให้พิจารณาไปโดยลำดับ ๆ. ทุกอย่าง คือ ธรรมะ การบรรยายธรรมะนั้น ส่วนใหญ่มีความมุ่งหมายจะให้คนรู้จักใช้ตัวเองในทาง ที่ถูกต้อง ให้ถูกต้องแล้วให้สมบูรณ์ด้วย. คนที่ไม่รู้ธรรมะย่อมไม่รู้ทุกอย่าง หรือย่อม ๔๒๐