อรหันต์

๑.๑ ไกลจากกิเลส. ๑.๒ หักวงล้อแห่งวัฏฏะ. ๑.๓ ไม่มีความลับ. ๑.๔ ควรแก่การเทิดทูน. (เป็นคำเก่าแก่สืบกันมาจน ไม่รู้ว่าหมายความอย่างไรแน่ ตกมาถึง ยุคหลัง คำนวณกันตามรูปศัพท์ ได้เป็นสี่ความหมายอย่างนี้)

๒.๑ หมายถึงบุคคลเรียกว่า พระอรหันต์. ๒.๒ หมายถึงธรรมเป็นเครื่องตัดกิเลส เรียกว่าอรหัตตมรรค. ๒.๓ หมายถึงภาวะหรือผล เรียกว่าอรหัตตผล. ทั้งหมดนี้เป็นความหมายของคำว่า อรห. ๓. ไวพจน์: คือ อรห์ (ไกลจากกิเลส), ขีณาสโว (สิ้น อาสวะ), วุสิตวา (จบพรหมจรรย์), กตกรณีโย (เสร็จกิจ), โอหิตภาโร (ปลงของหนักแล้ว), อนุปตฺตสทตฺโถ (มีประโยชน์ตนอันได้แล้ว), ปริกฺขีณภวสฺโญชโน (มีเครื่องผูกพันในภพสิ้นรอบแล้ว), สมทณฺ- ฌา วิมุตฺโต (หลุดพ้นแล้วด้วยปัญญาอันชอบ) ฯลฯ ตถาคต (ถึงซึ่ง ตถา), ตาที (คงที่), เกพลี (รู้ทุกสิ่ง)

คือ ความเป็นผู้ไกลจากกิเลส, ความ เป็นผู้หักวงล้อแห่งวัฏฏะ, ความเป็นผู้ไม่มีความลับ, ความเป็นผู้ควร แก่การเทิดทูน, ความเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยไตรสิกขา (ศีล, สมาธิ, ปัญญา)

มีลักษณะ: ๕.๑ แห่งอตัมมโย (ผู้มือตัมมยตา). ๕.๒ แห่งผู้อยู่เหนือโลก: เหนือบุญ, เหนือบาป, เหนือกุศล, เหนือ อกุศล, เหนือบวก, เหนือลบ: (คือเหนือความหมายแห่งความ เป็นคู่ทุกชนิด). ๕.๓ แห่งความสงบทั้งภายนอกและภายใน. ๕.๔ แห่งผู้หมดความยึดถือว่าตัวตนของตน และหมดความเห็นแก่ ตน; ซึ่งเป็นที่ตั้งแห่งกิเลสทุกชนิด. ๕.๕ แห่งการพ้นจากอำนาจของกามธาตุ, รูปธาตุ, อรูปธาตุ; เพราะ เข้าถึงนิโรธธาตุ หรือนิพพานธาตุ. ๕.๖ แห่งการหมดความสงสัย

มีอาการ: ๖.๑ แห่งสมณะ (สงบเย็น, ไม่มีไฟ). ๖.๒ แห่งมนุษย์ ผู้มีความเต็มและความสูงสุดแห่งความเป็นมนุษย์. ๖.๓ ที่ถือเอาเป็นตัวอย่างได้. ๖.๔ ที่ใครเห็นแล้วพอใจและสนใจ อยากจะมีส่วนแห่งความเป็น เช่นนั้นบ้าง. ๖.๕ ตามลักษณะที่กล่าวแล้วในอรรถลักษณะข้อที่ ๕ ฯลฯ

มีสอง: คู่ที่หนึ่ง: ๑. อรหังสัมมาสัมพุทโธ พระอรหันต์ที่เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. ๒. อรหังขีณาสโว พระอรหันตสาวกทั่วไป. คู่ที่สอง: ๑. พระอรหันต์ที่บรรลุสอุปาทิเสสนิพพานธาตุ (เวทนายังไม่เย็น สนิท). ๒. พระอรหันต์ที่บรรลุอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ (เวทนาเย็นสนิท). คู่ที่สาม : ๑. พระอรหันต์ที่มีความสิ้นกิเลสล้วน ๆ ไม่มีคุณสมบัติอย่างอื่น เช่น อภิญญา เป็นต้น. แม่บท.อรหันต์ ๒๙๒ ๒. พระอรหันต์สิ้นกิเลสแล้ว มีคุณวิเศษอย่างอื่น เช่น อภิญญา เป็นต้น. คู่ที่สี่: ๑. ปัญญาวิมุตติ (สิ้นกิเลสล้วน ๆ ด้วยอำนาจของปัญญา). ๒. อุภโตภาควิมุตติ (สิ้นกิเลสด้วย มีวิโมกข์แปด"ด้วย เป็นพวกเจโต วิมุตติ). คู่ที่ห้า: (พิเศษ) ๑. พระอรหันต์ในพระพุทธศาสนา. ๒. พระอรหันต์ในลัทธิอื่นนอกพุทธศาสนา ซึ่งปรับเข้ากันไม่ได้

๘.๑ มีไตรสิกขาสมบูรณ์. ๘.๒ มีการเห็นไตรลักษณ์สมบูรณ์. ๘.๓ มือตัมมยตาถึงที่สุด. ๘.๔ มีความสิ้นอาสวะ

๙.๑ เป็นพระอรหันต์ได้โดยไม่จำกัดวรรณะ. ๙.๒ เป็นพระอรหันต์ได้โดยไม่จำกัดเพศ. ๙.๓ เป็นพระอรหันต์ได้โดยไม่จำกัดยุคสมัย พระพุทธเจ้าตรัสว่า “ถ้าภิกษุมีความเป็นอยู่โดยชอบแล้ว โลกจะไม่ว่างจากพระ อรหันต์". ๙.๔ ความเป็นพระอรหันต์ไม่เหลือวิสัย สำหรับบุคคลที่ตั้งใจปฏิบัติ จริง ; ไม่อยู่ที่อายุหรือวัย. ๙.๕ จุดหมายปลายทางของมนุษย์ อยู่ที่ความเป็นพระอรหันต์. ๙.๖ ความเป็นพระอรหันต์เป็นได้แน่นอน เมื่อมีพระพุทธเจ้าเป็น กัลยาณมิตร. ดังที่พระพุทธองค์ตรัสว่า “ถ้าอาศัยตถาคตเป็น กัลยาณมิตรแล้ว สัตว์ที่มีความเกิด แก่ เจ็บ ตาย เป็นธรรมดา ; ___________________________________ ๑ วิโมกข์แปด : ธรรมที่ให้พ้นจากอิทธิพลของกิเลสทั้งหลาย. (ดูรายละเอียดที่หมวดธรรม หน้า๕๕๗). จักพ้นจากความเกิด แก่ เจ็บ ตาย” นี้เรียกว่า สัจจะขอ

๑๐.๑ หน้าที่ของพระอรหันต์: พระอรหันต์สิ้นอาสวะแล้ว จึงอยู่ เหนือความมีหน้าที่; แต่ท่านสมัครทำหน้าที่เพื่อสนองพระ พุทธประสงค์ คือ การช่วยเหลือสัตว์โลกให้พ้นจากความทุกข์. ท่านจึงมีหน้าที่และเคารพหน้าที่เช่นเดียวกับพระพุทธเจ้า. ๑๐.๒ หน้าที่ของมนุษย์ต่อพระอรหันต์: คือ สนับสนุนการเป็นอยู่ และการปฏิบัติหน้าที่ของท่าน แล้วศึกษาและปฏิบัติตาม; เพื่อ ความเป็นพระอรหันต์เช่นเดียวกับท่าน

เปรียบเสมือน: ๑๑.๑ เมล็ดพืชที่หมดยาง (ไม่งอกอีก). ๑๑.๒ เป็นชาวนา ทำนาได้ข้าวเปลือกมา เป็นอมตะ

๑๒.๑ ความอยากดับทุกข์ (ธัมมตัณหา): เป็นสมุทัยแห่งการเป็น พระอรหันต์. ๑๒.๒ ปัญญาหรือวิชชาเป็นอุปกรณ์: ในฐานะเป็นปัจจัยแห่งความ เป็นพระอรหันต์. ๑๒.๓ การเป็นอยู่โดยชอบ (สัมมาวิหาร) หรือ อริยอัฏฐังคิกมรรค: เป็นปัจจัยแห่งความเป็นพระอรหันต์

คุณธรรมแห่งความเป็นพระอรหันต์อยู่ เหนือการเกิด-ดับ; ดังนั้นความเป็นพระอรหันต์จึงไม่ดับไป ตาม ความแตกทำลายแห่งร่างกายของท่าน คือ ไม่มีอัตถังคมะสำหรับ ความเป็นพระอรหันต์. แม่บท .. อรหันต์ ๒๙๔

มีแต่อัสสาทะชนิด ไม่เป็นที่ตั้งแห่งความยึดถือ

เพื่อความเป็นพระอรหันต์: ๑๗.๑ ปฏิบัติตามอริยอัฏฐังคิกมรรค. ๑๗.๒ การเห็นพระไตรลักษณ์. ๑๗.๓ การปฏิบัติเพื่อทำลายความยึดมั่นถือมั่นว่าตัวตนของตน. ๑๗.๔ การปฏิบัติเพื่อเข้าถึงสุญญตาหรืออตัมมยตา. ๑๗.๕ ความฉลาดในอายตนิกธรรม สามสิบประการ9; โดยลักษณะ เจ็ดประการ: คือ ภาวะแห่งธรรมนั้น, เหตุให้เกิดธรรมนั้น, ความดับแห่งธรรมนั้น, ทางให้ถึงความดับแห่งธรรมนั้น, อัสสาทะแห่งธรรมนั้น, อาทีนวะจากธรรมนั้น, นิสสรณะ จากธรรมนั้น

๑๘.๑ อานิสงส์ของความเป็นพระอรหันต์ (อรหัตต): คือ ดับกิเลส, ดับทุกข์, สิ้นวัฏฏะ, สิ้นกรรม ฯลฯ โดยสิ้นเชิง. ๑๘.๒ อานิสงส์ของบุคคล (อรหันต์): คือ เป็นตัวอย่างแห่งผู้สิ้น ทุกข์ แล้วรักษาหรือสืบต่อพรหมจรรย์นั้นไว้

เข้าไปสู่การปฏิบัติเพื่อความเป็น พระอรหันต์ : ๑๙.๑ ถูกความทุกข์บีบคั้นขบกัด. ๑๙.๒ การบังเอิญได้พบ, ได้เห็น, ได้ยิน, ได้ฟัง, ได้พอใจ, ซึ่ง บุคคลผู้เป็นพระอรหันต์. ____________________________ ๑ อายตนิกธรรมสามสิบ: แปลว่า ธรรมหรือสิ่งที่เนื่องด้วยอายตนะ: ได้แก่ อายตนะภายในหก, อายตนะภายนอกหก, วิญญาณหก, สัมผัสหก, เวทนาหก, รวมสามสิบ

อรหันต์โดยสิ่งที่ต้องเกี่ยวข้อง : คือ โพธิปักชิยธรรม สามสิบเจ็ดประการ

๒๑.๑ ภาษาคน: หมายถึงตัวบุคคล. ภาษาธรรม: หมายถึงคุณธรรมที่ทำความเป็นพระอรหันต์. ๒๑.๒ ภาษาคน: ผู้วิเศษ. ภาษาธรรม: ผู้สิ้นอาสวะ. ๒๑.๓ ภาษาคน: ยอดคนในโลก. ภาษาธรรม: ยอดคนเหนือโลก. ธรรมโฆษณ์ที่แนะนำให้อ่าน ๑. พระพุทธคุณบรรยาย ๒. มาฆบูชาเทศนา เล่ม ๑