ปัญญา

คือ ความรู้ที่ถูกต้องครบถ้วนตามที่ควรจะรู้ (แก้ปัญหาได้หรือดับทุกข์ได้); ไม่จำเป็นต้องรู้ไปทุกสิ่งทุกอย่างซึ่งเป็นไปไม่ได้. ๓. ไวพจน์: คือ ญาณ, วิชชา, ชานนา, วิชานนา, วิปัสสนา, ภูริ ฯลฯ

๔.๑ โดยทั่วไป: สุ.(ฟัง), จิ.(คิด), ปุ.(ถาม), ลิ.(บันทึก). ๔.๒ โดยพื้นฐาน: การดู, การเห็น, การรู้, การวิจัย (ใคร่ครวญ); เป็นองค์ประกอบของปัญญาในชั้นลึก. ๔.๓ โดยทางธรรม: มีศีลเป็นพื้นฐาน, มีสมาธิเป็นกำลัง, มีการเห็นแจ้งแทงตลอด (วิปัสสนา), เป็นตัวการกระทำอย่างที่ไม่อาจจะแยกกันได้

มีลักษณะ: ๕.๑ แห่งการรู้, การเห็น, การรู้แจ้งแทงตลอดตามที่เป็นจริง. ๕.๒ แห่งแสงสว่างที่กำจัดความมืด. ๕.๓ แห่งความสามารถตัดปัญหาหรือดับทุกข์

มีอาการ: ๖.๑ แห่งการรู้ (สิ่งที่ควรรู้). ๖.๒ แห่งการส่องแสง (กำจัดความมืด). แม่บท..ปัญญา ๑๓๐ ๖.๓ แห่งการตัด (ความสงสัย). ๖.๔ แห่งการชำระล้าง (สิ่งเศร้าหมองหรือกิเลส)

๗.๑ แบ่งโดยระดับ: มีสองอย่าง: ๑. โลกิยปัญญา: เพื่อประโยชน์ในวิสัยโลก. ๒. โลกุตตรปัญญา: เพื่อประโยชน์ที่อยู่เหนือวิสัยโลก. ๗.๒ แบ่งโดยเหตุที่ทำให้เกิดปัญญา: มีสามอย่าง: ๑. โดยสัญชาตญาณ: คือโดยไม่ต้องมีการสั่งสอนอบรม. ๒. โดยการพัฒนา (การฝึกฝนอบรม): แต่ก็ยังอยู่ภายใต้อำนาจของเหตุผลหรือสิ่งแวดล้อม. ๓. โดยอริยมรรคญาณ: คือ ความรู้ที่เกิดจากวิปัสสนาภาวนาเป็นความรู้ในขั้นบรรลุมรรคผล; เหนืออำนาจแห่งการใช้เหตุผล

๘.๑ กฎเกณฑ์ที่จะเรียกว่าปัญญา: ๑. รู้เองเห็นเอง. ๒. ถูกต้องตามที่เป็นจริง. ๓. สามารถดับทุกข์ได้. ๘.๒ กฎเกณฑ์ในการที่จะมีปัญญา: ๑. ได้รับคำสอนหรือได้ยินได้ฟังมา. ๒. ใคร่ครวญโดยแยบคาย. ๓. ทำให้แจ้งในส่วนที่จะดับทุกข์ได้. ๘.๓ กฎเกณฑ์แห่งการใช้ปัญญา: ๑. ต้องใช้คู่กับสติและสมาธิ ๒. ต้องใช้ให้ถูกต้องตามกาละเทศะ บุคคล สถานที่ ฯลฯ

๙.๑ เป็นเครื่องกระทำความเป็นนักปราชญ์. ๙.๒ ทุกคนต้องมีเพื่อการพัฒนา. ๑๓๑ กผพ. แม่บท...ปัญญา ๙.๓ ๙.๔ เป็นสิ่งที่พัฒนาได้จนกว่าจะถึงขั้นสุดท้าย. เป็นเครื่องพัฒนาสัญชาตญาณให้เป็นโพธิยิ่ง ๆ ขึ้นไป

๑๐.๑ ปัญญามีหน้าที่ (โดยสมมติ) : ๑. ในการนำทาง ชี้ทาง. ๒. ในการรู้. ๓. ในการส่องแสง. ๔. ในการตัด (ความสงสัย - กิเลส - ความยึดมั่น). ๕. ในการชำระล้าง. ๖. ในการทำบุคคลให้เป็นพุทธะ. ๑๐.๒ หน้าที่ของมนุษย์ต่อสิ่งที่เรียกว่าปัญญา: คือ ทำให้เกิด ทำให้เจริญ - ทำให้มาก

เปรียบเสมือน: ๑๑.๑ ๑๑.๒ ๑๑.๓ ๑๑.๔ ๑๑.๕ ๑๑.๖ ๑๑.๗ ดวงไฟ. ประภาคาร. มีดสำหรับตัด. เครื่องชำระล้าง. ศาสตราวุธ. ลูกกุญแจ. มัคคุเทศก์. ฯลฯ

๑๒.๑ โดยที่เกิด: ๑. จากการฟัง การอ่าน (สุตมยปัญญา). ๒. จากการใคร่ครวญ (จินตามยปัญญา). ๓. จากการปฏิบัติ (ภาวนามยปัญญา). ๑๒.๒ โดยเหตุให้เกิด: ๑. ความกลัวต่อความทุกข์และปัญหา. ๒. ความอยากจะดับทุกข์และปัญหา

๑๓.๑ ๑๓.๒ ๑๓.๓ ความดับไปตามคราวเพราะขาดเหตุปัจจัยตามธรรมดาของ สังขารธรรมหรือสังขตธรรมทั้งหลาย. ความพ่ายแพ้แก่อำนาจของอวิชชาในบางกรณี. ความประมาทหรือขาดสติ

๑๔.๑ ๑๔.๒ ๑๔.๓ ๑๔.๔ ๑๔.๕ ๑๔.๖ ทางมาแห่งความสำเร็จ. ทางมาแห่งความปลอดภัย. ทางมาแห่งอิสรภาพเสรีภาพ. ทางมาแห่งความบริสุทธิ์. ทางมาแห่งความรอด. ทางมาแห่งโลกธรรมฝ่ายอิฏฐารมณ์

ไม่มีสำหรับปัญญาบริสุทธิ์ (wisdom) คงมีแต่ จากปัญญาชนิดไม่บริสุทธิ์; คือ มีความเห็นแก่ตัว เป็นต้นเหตุให้ เกิดกิเลสและความหลอกลวง (tricky intellect)

ไม่ต้องนิสสรณะจากปัญญา มีแต่ปัญญา เป็นนิสสรณะ ทางออกจากทุกข์

ต่อสิ่งที่เรียกว่าปัญญา: ๑๗.๑ ๑๗.๒ ๑๗.๓ อบรมปัญญาไว้ให้ครบทุกชนิดแห่งการแก้ปัญหาอยู่เสมอ. เลือกใช้ปัญญาให้ตรงกับชนิดแห่งการแก้ปัญหา. ใช้ปัญญาให้ทันแก่เวลาและเหตุการณ์. ๑๓๓ กผพ. แม่บท...ปัญญา

๑๘.๑ ๑๘.๒ ๑๘.๓ ปัญญาทำให้รู้ในสิ่งที่ควรรู้อย่างถูกต้องและเพียงพอ. ปัญญาทำให้เกิดความบริสุทธิ์ทางทิฏฐิ ซึ่งเป็นต้นเหตุแห่ง ความบริสุทธิ์ทางวาจาและทางกาย. ปัญญามีลักษณะเป็นแก้วสารพัดนึก ใช้ปรารถนาหรือแก้ ปัญหาได้ทุกอย่าง

เข้าไปสู่ความมีปัญญา: ๑๙.๑ ๑๙.๒ การได้เกิดในตระกูลแห่งสัมมาทิฏฐิ. การอยู่ท่ามกลางสิ่งแวดล้อมที่ดี: เช่น วัฒนธรรม, ประเพณี ที่ดีงาม, ครอบครัวดี, ครูดี, เพื่อนดี ฯลฯ

ปัญญาโดยสิ่งที่ต้องเกี่ยวข้อง: คือ ศีล, สติ, สัมปชัญญะ, สมาธิ ในฐานะเป็นที่ตั้ง, อุปกรณ์, กำลังและอาหารของปัญญา. ๒๑. ภาษาคน-ภาษาธรรม: ปัญญาโดยภาษาคน-ภาษาธรรม: ๒๑.๑ ๒๑.๒ ภาษาคน: ความฉลาดสำหรับการได้เปรียบผู้อื่น. ภาษาธรรม: ความรู้สำหรับจะดับทุกข์. ภาษาคน: ความรู้สำหรับหาประโยชน์ทางโลก. ภาษาธรรม: ความรู้สำหรับหาประโยชน์ทางธรรม. ธรรมโฆษณ์ที่แนะนำให้อ่าน ๑. ธรรมบรรยายต่อหางสุนัข ๒. โมกขธรรมประยุกต์ ๓. วิสาขบูชาเทศนา เล่ม ๑