อริยมรรค

คือ การปฏิบัติที่เป็นไปเพื่อความดับทุกข์ หรือออกไปจากทุกข์ เรียกว่าประเสริฐหรืออริยะ ๑ แปลว่า ออกไปเสีย จากข้าศึก. เรียกกันสั้น ๆ ว่าหนทางของพระอริยเจ้า. ๓. ไวพจน์: มัชฌิมาปฏิปทา, พรหมจรรย์, โพธิปัก- ชิยธรรม, สัมมัตตะ, ไตรสิกขา ฯลฯ

นัยที่หนึ่ง: โดยสมบูรณ์: ประกอบด้วยองค์แปด: สัมมาทิฏฐิ: ความเห็นถูกต้อง. สัมมาสังกัปปะ: ความปรารถนาถูกต้อง. สัมมาวาจา: การพูดจาถูกต้อง. สัมมากัมมันตะ: การงานถูกต้อง. สัมมาอาชีวะ: การดำรงชีวิตถูกต้อง. สัมมาวายามะ: ความพยายามถูกต้อง. สัมมาสติ: ความระลึกถูกต้อง. สัมมาสมาธิ: ความตั้งใจมั่นถูกต้อง. (คำว่าสัมมา หรือถูกต้องในที่นี้หมายถึง เป็นไปเพื่อ นิพพาน; ถ้าเป็นไปเพื่ออย่างอื่นไม่เรียกว่า “สัมมา"). _________________________________________ ๑ อริยะ: ไปเสียจากข้าศึก. (ดูรายละเอียดที่คำอธิบายศัพท์ หน้า ๕๔๙ ). นัยที่สอง: โดยสังเขป: แบ่งเป็นสอง: อย่างที่หนึ่ง: มีสาม: คือ ศีล, สมาธิ, ปัญญา. อย่างที่สอง: มีสอง: คือ สมถะ และวิปัสสนา (รวม คำว่าศีล เข้าไว้ในคำว่าสมถะ )

มีลักษณะ: ๕.๑ แห่งความเป็นหนทางที่จะนำไปสู่จุดหมายปลายทาง. ๕.๒ แห่งความถูกต้อง ทางกาย ทางวาจา ทางจิต และทางสติปัญญา. ๕.๓ แห่งความเป็นกลาง ไม่หย่อน, ไม่ตึง, ไม่เปียกแฉะ, ไม่ไหม้ เกรียม, ไม่มัวเมาในกาม และไม่ทำตนให้ลำบาก. สรุปในภาษาวิทยาศาสตร์ว่า: ไม่บวก ไม่ลบ; คือไม่มี อาการสุดโต่งไปทางใดทางหนึ่ง; ไม่มีคู่ตรงกันข้ามต่อกันและ กัน. ๕.๔ แห่งความเป็นได้ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ. แม้เป็นพระอรหันต์แล้ว ก็ยังดำเนินอยู่ในความถูกต้อง อันเป็นองค์แห่งอริยมรรคเหล่านี้

มีอาการ: ๖.๑ เกิดขึ้น, ตั้งอยู่, ดับไปตามธรรมชาติของสิ่งที่เป็นสังขารธรรม หรือสังขตธรรมทั้งปวง. ๖.๒ แห่งสังขตธรรม คือการปรุงแต่งให้เกิดการถึงซึ่งภาวะแห่งความ ดับทุกข์ หรือเรียกโดยสมมติว่า ถึงจุดหมายปลายทาง. ๖.๓ แห่งธัมมสมังคี คือทำหน้าที่ร่วมกันทั้งแปดองค์ตามหน้าที่ หรือ สัดส่วนที่ควรจะมี

แบ่งเป็นสอง: ๗.๑ โลกิยอริยมรรค: เป็นการปฏิบัติของผู้ที่ยังไม่ได้บรรลุมรรคผล ขั้นใด ๆ และกำลังปฏิบัติอยู่เพื่อบรรลุมรรคผล. ๗.๒ โลกุตตรอริยมรรค: อริยมรรคของพระอริยเจ้า สำหรับการ ปฏิบัติเพื่อบรรลุมรรคผลที่สูงขึ้นไป; หรือเป็นวิหารธรรม เครื่องอยู่ของพระอริยเจ้า ผู้ปฏิบัติถึงที่สุดแล้ว คือเป็นพระ อรหันต์แล้ว. แม่บท .. อริยมรรค ๒๙๘

๘.๑ ต้องมีองค์แปด. แต่ละองค์ ๆมีลักษณะแห่งการเป็นไปเพื่อวิเวก - วิราคะ - นิโรธะ - โวสสัคคะ. ๘.๒ ต้องรวมกันเป็นทางสายเดียว สำหรับบุคคลเดียว สู่จุดหมายแห่ง เดียว คือนิพพาน. ๘.๓ ต้องมีปัญญา หรือสัมมาทิฏฐิเป็นองค์นำหน้าแห่งองค์ทั้งหลาย. ๘.๔ ต้องเป็นธัมมสมังคีกันทั้งแปดองค์ และมีสัดส่วนตามหน้าที่ของ แต่ละองค์

๙.๑ เป็นสิ่งที่ไม่ปรากฏในโลกก่อนการตรัสรู้และเปิดเผยของพระ พุทธเจ้า (พระองค์แรก). ๙.๒ มีความประเสริฐเพราะนำไปสู่ความดับไม่เหลือแห่งทุกข์. ๙.๓ ข้อปฏิบัติใด ๆก็ตาม ถ้ามีลักษณะเป็นไปเพื่อ วิเวก - วิราคะ - นิโรธะ - โวสสัคคะ ย่อมสงเคราะห์ลงในอริยมรรคทั้งสิ้น. ๙.๔ ในขณะที่ดำเนินไปตามอริยมรรค ย่อมมีการสอน, การชี้ทาง และการเห็นแจ้ง ด้วยตนเองอยู่ทุกขั้นตอน. ๙.๕ อริยอัฏฐังคิกมรรคเป็นธรรมอันเลิศกว่าธรรมทั้งหลาย ในบรรดา ธรรมที่เป็นฝักฝ่ายแห่งการตรัสรู้ (โพธิปักชิยธรรม). ๙.๖ มนุษย์ทุกคนที่เกิดมาแล้ว จะต้องเดินทางนี้อย่างที่จะเว้นเสีย มิได้; มิฉะนั้นจะเสียชาติเกิด หรืออะไรอื่นที่ยิ่งไปกว่านี้ .. ๙.๗ มรรคมีองค์แปดจะสมบูรณ์โดยง่าย และโดยอัตโนมัติ; เมื่อ ไม่ยึดมั่นในเวทนา. ๙.๘ ถ้าปฏิบัติถูกต้องตามหลักของอริย

นัยที่หนึ่ง : หน้าที่ (โดยสมมติ) ของอริยมรรค : คือ นำผู้ปฏิบัติ ให้ถึงซึ่งพระนิพพาน. นัยที่สอง: หน้าที่ของมนุษย์ต่ออริยมรรค: ๑. ทุกคนต้องเดินตามทางแห่งอริยมรรค ไม่วันนี้ก็วันหน้า. ๒. ต้องรับรู้ในมรดกอันสูงสุดที่พระพุทธองค์ทรงมอบหมายไว้. ๓. ต้องช่วยกันเผยแผ่สืบต่อไปตามพระพุทธประสงค์

เปรียบเสมือน: ๑๑.๑ หนทาง. ๑๑.๒ กัลยาณมิตร. ๑๑.๓ เพชรพลอยของพระศาสนาในนามว่าธรรมรัตนะ. ๑๑.๔ อุปกรณ์การข้ามฟาก. ๑๑.๕ คอกล้อมเสือ (กิเลส) ให้อดอาหารตายไปเอง. ฯลฯ

๑๒.๑ การบีบคั้นของความทุกข์ จนเกิดพระพุทธเจ้า. ๑๒.๒ ความรู้จักทุกข์ถึงที่สุด แล้วอยากจะดับทุกข์ ทำให้เกิดการ ปฏิบัติเพื่อดับทุกข์นั้น (เรียกว่านิพพานกาโม). ๑๒.๓ ความเห็นประจักษ์ในไตรลักษณ์: คือ อนิจจัง, ทุกขัง, อนัตตา; ทำให้เกิดการปฏิบัติเพื่อดับทุกข์. ๑๒.๔ ความปรารถนาในทุกขนิโรธ ทำให้เกิดมีทุกขนิโรธคามินี ปฏิปทา

๑๓.๑ ความดับไปตามคราวเพราะขาดเหตุปัจจัยตามธรรมดาของ สังขารธรรม หรือสังขตธรรมทั้งหลาย. ๑๓.๒ เพราะการบรรลุอริยผลตามลำดับ หรือการจบพรหมจรรย์ ขั้นสุดท้าย. ๑๓.๓ เพราะการประพฤติพรหมจรรย์ล้มเหลวลงไป โดยอุปสรรค หรือ ศัตรูอย่างใดอย่างหนึ่ง ชั่วขณะหรือตลอดกาล. แม่บท .. อริยมรรค ๓๐๐

๑๔.๑ อริยผลเป็นอัสสาทะของอริยมรรค. ๑๔.๒ ความเชื่อ, ความเลื่อมใส, ความพอใจในธรรม เป็นอัสสาทะ ของอริยมรรค

ไม่มีนิสสรณธรรมเป็นเครื่องออกจาก อริยมรรค; มีแต่อริยมรรคเป็นนิสสรณธรรม เครื่องออกจากทุกข์ ทั้งปวง. ขอเพียงแต่ปฏิบัติให้ถูกต้องตามกฎเกณฑ์ของอริยมรรค เท่านั้น

๑๗.๑ ปฏิบัติเข้ามาได้จากทุกทิศทุกทางโดยรอบ เข้ามาสู่จุดศูนย์ กลาง: คือ อริยภาวะหรือดับทุกข์สิ้นเชิง กล่าวคือพระนิพพาน. ๑๗.๒ มีหลักปฏิบัติไม่เหวี่ยงสุดโต่งไปข้างใดข้างหนึ่ง ซึ่งเป็นความ ยึดมั่นถือมั่น; แต่ตั้งอยู่ในสภาวะเป็นกลาง ตามกฎเกณฑ์ แห่งปฏิจจสมุปบาท; ไม่อาจแยกเป็นคู่ตรงกันข้าม โดย ปริยายใด ๆ. ๑๗.๓ มีหลักปฏิบัติประกอบอยู่ด้วยภาวะแห่งความถูกต้อง (สัม- มัตตะ): คือ ถูกต้องต่อการบรรลุนิพพาน จึงจะเรียกว่า อริยมรรค

๑๘.๑ ทำให้โลกไม่ว่างจากพระอรหันต์. ๑๘.๒ ทำให้มีพระพุทธเจ้าพระองค์จริงอยู่กับผู้ปฏิบัติตลอดเวลา. ๑๘.๓ เป็นทางเดินจากภาวะความเป็นปุถุชน ไปสู่ความเป็นอริยะ. ๑๘.๔ เป็นทางออกจากทุกข์ ทุกความหมาย

เข้าสู่การดำเนินชีวิตตามอริยมรรค มีองค์แปด: ๑๙.๑ การพิจารณาให้เห็นความจริงของสิ่งทั้งปวงอยู่เป็นประจำ. ๑๙.๒ การคบหาพระอริยเจ้า. ๑๙.๓ ความเชื่อว่าความทุกข์เป็นสิ่งที่ทำให้สิ้นสุดได้

อริยมรรคโดยสิ่งที่ต้องเกี่ยวข้อง: คือ ธรรมเป็นองค์แห่ง การตรัสรู้ เจ็ดประการ ที่เรียกว่า โพชฌงค์เจ็ด

๒๑.๑ ภาษาคน: ทางเดินด้วยเท้าหรือยานพาหนะ. ภาษาธรรม: ทางเดินด้วยใจ หรือด้วยสติปัญญา. ๒๑.๒ ภาษาคน: ทางเดินอยู่ในโลก. ภาษาธรรม: ทางเดินออกนอกโลกหรือเหนือโลก. ๒๑.๓ ภาษาคน: ทางสำหรับความเจริญทางวัตถุ. ภาษาธรรม: ทางสำหรับความเจริญทางจิตใจ. ๒๑.๔ ภาษาคน: ทางเดินไปหาสิ่งที่กิเลสชอบ. ภาษาธรรม: ทางเดินไปหาสิ่งที่โพธิปัญญาชอบ. : : : ธรรมโฆษณ์ที่แนะนำให้อ่าน ๑. ขุมทรัพย์จากพระโอษฐ์ ๒. พุทธประวัติจากพระโอษฐ์ ๓. พุทธกิจจริธรรม ๔. โมกขธรรมประยุกต์ ๕. อาสาฬหบูชาเทศนา เล่ม ๑