พุทธะ

คือ ผู้รู้, ผู้ตื่น, ผู้เบิกบาน

๒.๑ เป็นผู้รู้สิ่งที่ควรรู้ คือสิ่งที่ดับทุกข์ได้; รู้สิ่งทั้งปวงตามที่เป็นจริงถึงที่สุด. ๒.๒ เป็นผู้ตื่นจากหลับคือกิเลส; เห็นสิ่งทั้งหลายทั้งปวงอย่างถูกต้องตามที่เป็นจริง. ๒.๓ เป็นผู้เบิกบานอยู่ด้วยสติปัญญาที่รู้แจ้งสิ่งทั้งปวงตามความเป็นจริง ดับทุกข์ได้สิ้นเชิง; เพราะไม่มีความทุกข์รบกวน จึงมีความเบิกบาน. ๓. ไวพจน์: คือ สัพพัญญู, โลกนาถ, ศาสดา, มุนี, พระพุทธเจ้า ฯลฯ

องค์ประกอบของความเป็นพระพุทธเจ้า: คือ สุทธิ (ความบริสุทธิ์), ปัญญา (ความรู้ทั่วถึง), เมตตา (ความเมตตากรุณาแก่หมู่สัตว์)

มีลักษณะแห่งผู้รู้, ผู้สอน, ผู้นำ, ผู้ชี้ทาง, ผู้เปิดเผยความลับของธรรมชาติ ฯลฯ

มีอาการตามที่ปรากฏอยู่ในพระพุทธคุณเก้าอย่าง: คือ อาการแห่งผู้หมดกิเลส, ตรัสรู้ชอบเอง, ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ, ไปดี (คือไปจากโลก), รู้แจ้งโลก, ผู้ฝึกมนุษย์, ผู้สั่งสอน, ผู้รู้-ตื่น-เบิกบาน, ผู้จำแนกแจกแจงธรรม. แม่บท..พุทธะ ๑๕๐

แบ่งประเภทเป็นสอง: โดยบุคคลาธิษฐาน คือพระพุทธเจ้าอย่างบุคคลหนึ่ง; และโดยธรรมาธิษฐาน: คือพระพุทธเจ้าอย่างธรรมหนึ่ง. ๗.๑ พระพุทธเจ้าอย่างธรรม: คือ ธรรมที่พระพุทธเจ้าตรัสว่า "ผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นเห็นเรา; ผู้ใดเห็นเรา ผู้นั้นเห็นธรรม; ผู้ใดเห็นปฏิจจสมุปบาท ผู้นั้นเห็นธรรม”. ๗.๒ พระพุทธเจ้าอย่างบุคคล มีสี่ประเภท: ๑. สัมมาสัมพุทธะ: เป็นผู้ตรัสรู้ถูกต้องครบถ้วนด้วยตนเองในขอบเขตที่ไม่จำกัด. ๒. ปัจเจกพุทธะ: เป็นผู้ตรัสรู้เองในขอบเขตที่จำกัดเฉพาะตน. ๓. อนุพุทธะ: เป็นผู้รู้ตามพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้แก่พระอริยบุคคลทั้งหลาย. ๔. สุตพุทธะ: เป็นผู้รู้โดยการได้ยินได้ฟังคำสั่งสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

ของความเป็นพระพุทธเจ้า: ๘.๑ โดยธรรมชาติ มีพระพุทธเจ้าพร้อมกันมากกว่าหนึ่งองค์ในโลกธาตุเดียวกันไม่ได้. ๘.๒ ต้องเป็นผู้ที่บำเพ็ญบารมีเพื่อความเป็นพระพุทธเจ้า (พุทธภูมิ) อย่างสมบูรณ์. ๘.๓ (ตามที่กล่าวไว้ในบาลี) สตรีไม่อาจจะเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า. ๘.๔ ต้องเป็นสัพพัญญู คือ มีการตรัสรู้ที่ถูกต้องและสมบูรณ์ทุกเรื่องที่เกี่ยวกับการดับทุกข์ทั้งของเทวดาและมนุษย์ และการสอนเกี่ยวกับเรื่องนั้น. ๘.๕ ต้องมีพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นทุกคราวที่โลกเป็นกลียุค

๙.๑ เมล็ดพืชแห่งความเป็นพุทธะมีอยู่ในสัญชาตญาณที่อาจพัฒนาให้เป็นภาวิตญาณในทุก ๆ จิตของสิ่งที่มีชีวิต; หากแต่ว่าจะได้พัฒนาหรือไม่เท่านั้น. ๙.๒ ความเป็นพุทธะเป็นเรื่องของจิต ไม่ใช่เรื่องของกาย แต่ก็ต้องการ กายที่เหมาะสมเป็นปัจจัย. ๙.๓ พระพุทธเจ้าพระองค์จริง คือ ธรรมะที่เป็นกฎเกณฑ์แห่งปฏิจจ สมุปบาท มีอยู่ตลอดกาลนิรันดร; ไม่มีเกิดดับ, ไม่ต้องประสูติ, ตรัสรู้ และปรินิพพาน. ๙.๔ พุทธภาวะที่แท้จริงคือ ภาวะแห่งปรมานุตตรสุญญตา (ความว่าง สูงสุดไม่มีอะไรยิ่งกว่า); คือว่างจากสังขารที่เป็นกิเลสและ ความทุกข์. ๙.๕ พุทธภาวะชั้นเด็ก ๆ คือความรู้จักผิดชอบชั่วดี อันจะไต่เต้าขึ้นไป ถึงชั้นสูงสุด

๑๐.๑ หน้าที่ (โดยสมมติ) ของโพธิ : (คุณสมบัติของพุทธะ) : คือ การกำจัดอวิชชา. ๑๐.๒ หน้าที่ของพุทธะ : คือ การสั่งสอนบุคคลให้รู้จักกำจัดอวิชชา หรือดับทุกข์ โดยความเป็นผู้รู้, ผู้ตื่น, ผู้เบิกบาน, ตามพุทธะ. ๑๐.๓ หน้าที่ของ คือการสั่งสอนสัตว์ให้รู้จักทำที่ พึ่งให้แก่ตนเอง โดยไม่หวังพึ่งผู้อื่นหรือสิ่งอื่น

เปรียบเสมือน: ๑๑.๑ ประภาคาร. ๑๑.๒ มัคคุเทศก์. ๑๑.๓ ผู้เปิดประตูคอกแห่งอวิชชา. ๑๑.๔ บิดา (ผู้ให้เกิดใหม่ทางวิญญาณ). ฯลฯ

๑๒.๑ สมุทัยของความเป็นพุทธะ: ๑. อุปนิสัยและบารมีที่ได้ทรงบำเพ็ญมา. ๒. ธรรมที่ทำความเป็นพระพุทธเจ้า. ๓. ความประสงค์ที่จะช่วยสัตว์โลกทั้งปวง. แม่บท .. พุทธะ ๑๕๒ ๑๒.๒ สมุทัยโดยอ้อม : คือความทุกข์ของสัตว์โลก

เมื่อโลกไม่มีความจำเป็นที่จะต้องมีพระ- พุทธเจ้าอย่างที่เรียกกันว่า สิ้นพุทธันดร (ระยะเวลาที่ว่างพระพุทธเจ้า)

๑๔.๑ อัสสาทะ มีเฉพาะแก่ฝ่ายผู้มีพระพุทธเจ้าเป็นสรณะตามสมควร แก่กรณี. ๑๔.๒ อีกระดับหนึ่ง มีแก่ผู้หลงใหลยึดมั่นในพุทธะ แม้ด้วยอำนาจ ของศรัทธา

๑๖.๑ พุทธะหรือพุทธภาวะ เป็นนิสสรณะ (ทางออกจากทุกข์) อยู่ ในตัวมันเอง. ๑๖.๒ บุคคลที่มีพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ย่อมมีนิสสรณะอยู่ในตัว สรณะนั่นเอง

เพื่อความเป็นพุทธะ: ๑๗.๑ มีเจตนาเพื่อการดับทุกข์ของสรรพสัตว์. ๑๗.๒ บำเพ็ญบารมีเพื่อความเป็นพระพุทธเจ้า. ๑๗.๓ ค้นหาจนพบความจริงเรื่องอริยสัจ หรือ ปฏิจจสมุปบาท

๑๘.๑ อานิสงส์ของความเป็นพุทธะที่มีต่อพระองค์เอง : คือ สามารถ ดับทุกข์ของสรรพสัตว์. ๑๘.๒ อานิสงส์ของความเป็นพุทธะที่มีต่อสัตว์โลกทั้งปวง : คือ สามารถดับทุกข์ได้

เข้าไปสู่ภาวะแห่งความเป็นพุทธะ. ๑๙.๑ มีชีวิตการเป็นอยู่ด้วยสติปัญญา. ๑๙.๒ มีชีวิตการเป็นอยู่ด้วยเมตตา. ๑๙.๓ มีชีวิตการเป็นอยู่ด้วยความ ไม่เห็นแก่ตัว

พุทธะโดยสิ่งที่ต้องเกี่ยวข้อง: ๒๐.๑ สัตว์โลกตกอยู่ในกลียุค คือห้วงแห่งความทุกข์. ๒๐.๒ มีมหาเมตตากรุณาในการช่วยสรรพสัตว์. ๒๐.๓ โอกาสและความเหมาะสมเพื่อความเป็นพระพุทธเจ้า

ภาษาคน: พระพุทธเจ้าอย่างบุคคลในประวัติศาสตร์ มีการ ประสูติ ตรัสรู้ และปรินิพพาน. ภาษาธรรม: คือกฎความจริงของธรรมชาติที่ได้ตรัสรู้และนำมา สอน เป็นสิ่งนิรันดร; ไม่ต้องมีการประสูติ ตรัสรู้ และปรินิพพาน. ธรรมโฆษณ์ที่แนะนำให้อ่าน ๑. ใครคือใคร? ๒. พุทธจริยา ๓. พระพุทธคุณบรรยาย