ขันธ์

คือ ส่วนที่ต้องประกอบกันเข้ากับส่วนอื่น ๆ จนเกิดเป็นอัตภาพของบุคคลหนึ่ง ๆ ขึ้นมา. (คำ ๆ นี้ใช้กับสิ่งอื่น ๆ ที่ไม่เกี่ยวกับบุคคลก็ได้ แต่ไม่จำเป็นต้องนำมากล่าวไว้ในที่นี้; ความหมายโดยส่วนรวมก็คือกลุ่มน้อย ๆ ซึ่งจะประกอบกันขึ้นเป็นกลุ่มใหญ่หรือทั้งหมด). ๓. ไวพจน์: คือ ภาคะ, โกฏฐาส, สมุหะ

คือ ธาตุ, อายตนะ, การปรุงแต่ง

๕.๑ มีลักษณะเป็นส่วนประกอบ. ๕.๒ มีสามัญลักษณะเป็นลักษณะ. ๕.๓ มีลักษณะที่ชวนให้เข้าใจไปว่าเป็นตัวตน

มีอาการ: ๖.๑ เป็นไปตามเหตุตามปัจจัย. ๖.๒ เป็นได้ทั้งเป็นเหตุและเป็นผล. ๖.๓ ประหนึ่งว่าเป็นตัวตนจนเป็นที่ตั้งแห่งความยึดถือ

แบ่งเป็นสอง: ๑. สุทธขันธ์: (ขันธ์ล้วนที่ยังไม่เกิดอุปาทาน) ไม่ก่อให้เกิดทุกข์. ๒. อุปาทานขันธ์: (ขันธ์ที่มีอุปาทานยึดถืออยู่) เป็นตัวทุกข์. แม่บท..ขันธ์ ๒๐

ในตัวมันเองมีกฎเกณฑ์ว่ายึดถือไม่ได้ ยึดถือแล้วจะเป็นทุกข์

๙.๑ มีสามัญลักษณะ: ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา. ๙.๒ มีนิตยลักษณะ: เกิดขึ้น ตั้งอยู่ ดับไป. ๙.๓ ขันธ์เกิดพร้อมกับปฏิจจสมุปบาท

มีหน้าที่ (โดยสมมติ) เฉพาะแต่แก่ฝ่ายผู้ที่เข้า ไปเกี่ยวข้องกับขันธ์: คือ ต้องบริหารให้ถูกต้อง โดยไม่มีความยึดมั่นถือมั่นว่าตัวตน

เหมือนทัพพสัมภาระ: (คือส่วนประกอบที่ต้องมีต้องใช้) ในการสร้างสิ่งสมบูรณ์อย่างใดอย่างหนึ่ง: ตัวอย่างเช่น บ้านหลังหนึ่งจะต้องประกอบด้วยอะไรบ้าง

คือ ขันธ์เกิดมาจากการปรุงแต่งของธาตุ ของอายตนะ ตามกฎอิทัปปัจจยตา

เพราะขาดปัจจัย ขาดการปรุงแต่งตามคราว ตามกฎอิทัปปัจจยตา

มีแก่ผู้ยึดมั่นถือมั่นในขันธ์ เกิดความเป็นตัวตนและของตน ด้วยอำนาจอวิชชา

มีแก่ผู้ยึดมั่นถือมั่นในขันธ์ เกิดความเป็นตัวตนและของตน ด้วยอำนาจอวิชชา

ทางออกจากโทษของขันธ์: คือ การเห็นแจ้ง ขันธ์ตามที่เป็นจริง แล้วไม่ยึดมั่นถือมั่นในขันธ์ ; และ/หรือ เป็นอยู่ ด้วยอริยอัฏฐังคิกมรรค เป็นการป้องกันการเกิดการยึดมั่นถือมั่นอยู่ ตลอดเวลา

เพื่อมีวิสุทธิขันธ์ ๑ : คือ การมีวิปัสสนาญาณ ในการที่จะไม่ยึดมั่นถือมั่นในขันธ์

คือ การรู้จักใช้ขันธ์ในปัจจุบันให้เป็นประโยชน์ โดยไม่มีการยึดมั่นถือมั่น; เป็นวิสุทธิขันธ์อยู่ตลอดเวลา จนกว่าจะ ถึงที่สุด

๑๙.๑ เข้าไปอยู่ใต้อิทธิพลของอุปาทานขันธ์: คือ ความปราศจาก สติและปัญญา ที่สามารถต้านทานความยั่วยวนหลอกลวงของ ขันธ์. ๑๙.๒ ออกจากอิทธิพลของอุปาทานขันธ์: คือ ภาวะที่ตรงกันข้าม จากที่กล่าวมาแล้ว

ขันธ์โดยสิ่งที่ต้องเกี่ยวข้อง: ในการเป็นอิสระจากขันธ์: คือ ญาณหรือสติปัญญาในการปล่อยวาง ที่ได้มาจากการอบรม. ๒๑. ภาษาคน-ภาษาธรรม: ขันธ์โดยภาษาคน-ภาษาธรรม: ๒๑.๑ ภาษาคน: หมายถึงตัวขันธ์นั้น ๆ. ภาษาธรรม: หมายถึงคุณสมบัติ หรืออิทธิพลแห่งขันธ์ นั้น ๆ. ๒๑.๒ ภาษาคน: ถือว่ามีขันธ์ห้า ๒ เกิดพร้อมกันอยู่ตลอดเวลา แม้กระทั่งเวลาหลับ. ______________________________ ๑ วิสุทธิขันธ์: ขันธ์บริสุทธิ์ คือ ขันธ์ของพระอรหันต์. ๒ ขันธ์ห้า: รูปธรรมและนามธรรมที่ถูกแบ่งเป็นห้ากอง. (ดูรายละเอียดที่หมวดธรรม หน้า ๕๕๓). แม่บท..ขันธ์ ๒๒ ภาษาธรรม: มิได้มีอยู่พร้อมกันตลอดเวลา; เกิดตาม หน้าที่ ตามโอกาส ตามลำดับ แม้จะเนื่องกัน ก็มิได้พร้อมกัน. ๒๑.๓ ภาษาคน: ถือว่าเป็นอัตตา. ภาษาธรรม: ถือว่าเป็นอนัตตา หรืออัตตาซึ่งมิใช่อัตตา. ☸