ธาตุ

คือ สภาพที่มีการธำรงอยู่ ในลักษณะที่ทรงไว้ ซึ่งตัวเองและสิ่งอื่น. (ธร-ธาตุ ในความหมายว่า "ทรง")

๒.๑ ส่วนประกอบสุดท้ายที่ไม่ควร หรือไม่อาจแบ่งแยกออกไปได้อีก ต่อไป. ๒.๒ ส่วนประกอบส่วนย่อย ที่จะประกอบกันขึ้นเป็นสิ่งใหม่หรือ ส่วนใหญ่. ๒.๓ คุณลักษณะหรือคุณค่าเฉพาะของสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ก็เรียกว่า ธาตุ (ธาตุดี, ธาตุชั่ว, ธาตุรู้, วิชชาธาตุ, อวิชชาธาตุ, ธาตุตา, ธาตุหู, ธาตุรูป, ธาตุเสียง, ธาตุกลิ่น ฯลฯ กามธาตุ, รูปธาตุ, อรูปธาตุ, ธาตุว่าง, นิพพานธาตุ). ๓. ไวพจน์: คือ ธรรม, ธรรมชาติ

๔.๑ อสังขตธาตุไม่มีองค์ประกอบ. สังขตธาตุมีเหตุมีปัจจัย และองค์ ประกอบใดๆ ตามสมควรแก่ธาตุนั้น ๆ. ๔.๒ อีกปริยายหนึ่ง : ถือเอาโดยความหมายของคำคำนี้ ธาตุมีองค์ ประกอบ คือธำรงอยู่ได้ หรือมีอยู่ได้โดยตัวมันเองหนึ่ง ; ทำ หน้าที่ประกอบกันขึ้น เป็นสิ่งใหม่หนึ่ง ; เป็นไป หรือไม่เป็น ไปตามเหตุตามปัจจัยตามธรรมชาติของธาตุนั้น ๆ หนึ่ง

๕.๑ มีลักษณะทรงตัวเอง. แม่บท .. ธาตุ ๗๘ ๕.๒ เป็นรากฐานของสิ่งทั้งปวง ในลักษณะเป็นเหตุปัจจัยก็มี; ใน ลักษณะควบคุมบังคับก็มี. ๕.๓ เป็นส่วนประกอบของสิ่งที่ต้องการส่วนประกอบ. ๕.๔ บางธาตุมีลักษณะไม่เที่ยง, เป็นทุกข์; บางธาตุไม่มีลักษณะ อย่างนั้น. แต่ทุกธาตุมีลักษณะเป็นอนัตตา

ธาตุแต่ละธาตุไม่มีอาการ. ต่อเมื่อมีการผสมกัน จึงมีอาการแห่งการปรุงแต่งและเปลี่ยนแปลง เรียกว่าอาการของธาตุ โดยปริยาย

๗.๑ แบ่งโดยประเภทสอง: กลุ่มที่หนึ่ง: ๑. ธาตุที่รู้จักและศึกษากันอยู่ในวงการวิทยาศาสตร์ปัจจุบัน มีแต่รูปธาตุ. ๒. ธาตุที่ศึกษากันอยู่ในทางธรรม มีนามธาตุ (เรื่องทางจิต ทางวิญญาณ). กลุ่มที่สอง: ๑. สังขตธาตุ (มีปัจจัยปรุงแต่ง) บางทีก็เรียกว่าสังขารธาตุ. ๒. อสังขตธาตุ (ไม่มีปัจจัยปรุงแต่ง) บางทีก็เรียกว่าวิสังขาร ธาตุ. ๗.๒ แบ่งโดยประเภทสาม: กลุ่มที่หนึ่ง: ๑. รูปธาตุ. ๒. นามธาตุ. ๓. อัพยากตธาตุ (ธาตุที่กล่าวไม่ได้ว่าเป็น รูป หรือเป็นนาม เช่น นิพพานธาตุ เป็นต้น). กลุ่มที่สอง: อีกปริยายหนึ่ง: ๑. รูปธาตุ (มีรูป). ๒. อรูปธาตุ (ไม่มีรูป). ๓. นิโรธธาตุ (เป็นที่ดับแห่งรูป และอรูป). กลุ่มที่สาม : อีกปริยายหนึ่ง: ๑. กุศลธาตุ. ๒. อกุศลธาตุ. ๓. อัพยากตธาตุ (กล่าวไม่ได้ว่าเป็นกุศลหรืออกุศล). ๗.๓ แบ่งโดยประเภทส

๘.๑ ทุกสิ่งเป็นสักว่าธาตุ กล่าวคือ ความเป็นธาตุครอบงำสิ่งทั้งปวง; จนทำให้กล่าว ได้ว่า ทุกสิ่งเป็นธาตุตามธรรมชาติ ไม่มีอะไรที่มิได้ เป็นธาตุ; แม้ที่สุดแต่ความว่างก็ยังเรียกว่า "สุญญตธาตุ" ธาตุ แห่งความว่าง. ๘.๒ สังขตธาตุมีกฎเกณฑ์ในการที่จะเปลี่ยนแปลงไปตามเหตุตาม ปัจจัยเป็นของใหม่อยู่เสมอ; ส่วนอสังขตธาตุนั้นตรงกันข้าม. ๘.๓ มีธาตุพื้นฐานที่เป็นกลางบางธาตุ มีความหมายไม่แน่นอน; ต่อ เมื่อมีธาตุอื่นมาประกอบ จึงมีความหมายแน่นอนขึ้นมา; ตัว อย่างเช่น ธาตุรู้, จะรู้ผิดเป็นอวิชชาธาตุก็ได้ จะรู้ถูกเป็นวิชชา ธาตุก็ได้ ยังมีอีกหลายธาตุที่มีลักษณะเช่นนี้. ๘.๔ การปรากฏแห่งสังขตธาตุไม่ว่าในลักษณะใด ๆ เป็นการปรากฏ แห่งทุกข์; แม้ที่สุดแต่การปรากฏแห่งสุขธาตุ (ความสุข)

๙.๑ ไม่มีอะไรที่มิใช่ธาตุที่มีอยู่ตามธรรมชาติ และไม่เป็นอนัตตา. ๙.๒ ธาตุแม้ธาตุเดียวกัน ก็เป็นที่ตั้งแห่งความยึดมั่นถือมั่นของผู้ ไม่รู้; แต่เป็นที่ตั้งแห่งความปล่อยวางของผู้รู้; เป็นเช่นนี้ แม้ กระทั่งนิพพานธาตุ. ๙.๓ ธาตุที่ประกอบกันขึ้นเป็นคนคนหนึ่ง มีหกธาตุเท่านั้น: คือ แม่บท..ธาตุ ๘๐ ธาตุดิน ธาตุน้ำ ธาตุไฟ ธาตุลม ธาตุอากาศ ธาตุวิญญาณ; แล้วก็เป็นที่ตั้งที่อาศัย ที่ปรากฏแห่งธาตุอีกมากมายเหลือที่จะนับ. ๙.๔ แม้มโนธาตุจะเป็นสิ่งที่รู้สึกสุขทุกข์ แต่ก็ต้องอาศัยรูปธาตุทั้งปวง เป็นที่ตั้งที่อาศัยที่ปรากฏ เพราะต้องทำงานร่วมกันทั้งมโนธาตุ และรูปธาตุ. ๙.๕ ธาตุทั้งสี่สำหรับจะประกอบกันเป็นรูปขันธ์ และวิญญาณธาตุ สำหรับจะเป็นนามขันธ์; ส่วนธาตุอากาศเป็นที่ตั้งที่อาศัยแห่ง ขันธ์เหล่านั้น. ๙.๖ อัตภาพคนเรา

ธาตุโดยหน้าที่ (โดยสมมติ): มีเฉพาะฝ่ายสังขตธาตุ คือ ผสมและ ปรุงแต่งกันเพื่อให้เกิดของใหม่ไม่มีที่สิ้นสุด

๑๑.๑ เหมือนส่วนประกอบต่าง ๆที่มนุษย์ใช้ประกอบกันขึ้นเป็น สิ่งใดสิ่งหนึ่ง. ๑๑.๒ เหมือนรากฐานรองรับสิ่งต่าง ๆ ทั้งในระดับพื้นฐานทั่วไป และระดับลึกสุดตามความหมายของคำว่า “ธาตุ” (ทรงไว้ซึ่ง ตัวเอง และสิ่งอื่นที่เข้ามาเกี่ยวข้อง)

๑๒.๑ อสังขตธาตุไม่มีสมุทัย. ๑๒.๒ สังขตธาตุมีเหตุปัจจัยของธาตุนั้น ๆ และความต้องเป็นไปตาม กฎของธรรมชาติเป็นสมุทัย. ถ้าเป็นเรื่องความต้องการของ มนุษย์ในห้องทดลองทางวิทยาศาสตร์ ก็มีความต้องการ ของมนุษย์เป็นสมุทัย

๑๓.๑ อสังขตธาตุ ไม่มีอัตถังคมะ. ๑๓.๒ สังขตธาตุก็มีความเปลี่ยนแปลง หรือความดับของเหตุปัจจัย นั้น ๆ ตามคราว เป็นอัตถังคมะ

มีแก่ผู้ยึดมั่นถือมั่นด้วยอุปาทาน หรือยินดีใน ธาตุนั้น ๆด้วยนันทิราคะ ซึ่งต้องมีอวิชชาเป็นปัจจัย. แม่บท..ธาตุ ๘๒

สำหรับอสังขตธาตุไม่มี. สำหรับสังขตธาตุนั้น เป็นอันกล่าวได้ว่าการเกิดขึ้นแห่งธาตุ คือ การเกิดขึ้นแห่งทุกข์: เพราะทำให้เกิดการปรุงแต่ง อันนำมาซึ่งปัญหายุ่งยากอีกมากมาย

การออกจากธาตุนั้นไม่มี; มีแต่การออกจาก ทุกข์ ซึ่งมีธาตุเป็นมูลเหตุ: คือการเห็นแจ้งธาตุโดยความเป็นธาตุ ปราศจากความหมายแห่งตัวตน

เพื่ออยู่เหนือปัญหาและอันตรายจากธาตุ : คือ อริยมรรคมีองค์แปด ซึ่งมีใจความสำคัญอยู่ที่ความมีสติ, ปัญญา, สัมปชัญญะอันเพียงพอ; เมื่อต้องเข้าไปเกี่ยวข้องกับธาตุ

อานิสงส์จากธาตุโดยตรงไม่มี; มีแต่จากการ ปฏิบัติที่ถูกต้องเกี่ยวกับธาตุ: จนสามารถบริโภค คือ มีหรือใช้สิ่ง ต่าง ๆ โดยไม่กัดเจ้าของ (ไม่เกิดทุกข์เพราะสิ่งนั้น ๆ)

เข้าไปสู่ความหมดปัญหาอันเกี่ยวกับ สังขตธาตุ : คือความสันโดษ ความเป็นอยู่อย่างมัธยัสถ์ ๑ (พอดี); เพราะการเป็นอยู่อย่างนี้มีแต่การโน้มเอียงไปทางพระนิพพาน หรือ อสังขตธาตุ ซึ่งไม่มีทางที่จะเกิดปัญหา

ธาตุโดยสิ่งที่ต้องเกี่ยวข้อง: เพื่อการอยู่เหนือการปรุง แต่งของธาตุ : ๒๐.๑ ความรู้ที่ถูกต้องและเพียงพอเกี่ยวกับสิ่งที่เรียกว่า ธาตุ. ๒๐.๒ การปฏิบัติที่ถูกต้องและเพียงพอเกี่ยวกับความรู้นั้น ๆ. ๒๐.๓ การดำรงชีวิตอยู่ด้วยความรู้ และการปฏิบัติที่ถูกต้องและเพียง พอนั้น เหล่านี้เป็นสิ่งที่ขาดไม่ได้. __________________________________________ ๑ มัธยัสถ์: แปลว่า ตั้งอยู่ หรือมีอยู่ในท่ามกลาง; มีความหมายอย่างเดียวกับ มัชฌิมา; คือ ถูกต้องพอดี ไม่ขาดไม่เกิน ไม่หย่อนไม่ตึง. ๒๑. ภาษาคน-ภาษาธรรม: ธาตุโดยภาษาคน-ภาษาธรรม: ๒๑.๑ ภาษาคน: กระดูกของคนที่ตายแล้ว เผาแล้ว. ภาษาธรรม: สิ่งที่เป็นที่ตั้งสำหรับปุถุชนได้ยึดถือเอาเป็น ตัวตน. ๒๑.๒ ภาษาคน: แร่ธาตุตามธรรมชาติ. ภาษาธรรม: คุณสมบัติอย่างหนึ่งที่ทำให้ธาตุนั้น ๆ ไ