นิพพาน

คือ ดับไม่เหลือ (แห่งความร้อน)

๒.๑ การดับแห่งความร้อน คือกิเลส (Quenching of defilements). ๒.๒ ความเย็นที่เกิดจากความไม่มีไฟ คือกิเลส. ๒.๓ มีความหมายอย่างน้อยสี่ประการคือ: เป็นเครื่องดับ, แดนดับ, การดับ และเป็นความเย็นที่เป็นผลของการดับแห่งความร้อน. ๒.๔ ออกจากทุกข์ทั้งปวง. ๓. ไวพจน์: คือ อสังขตะ, สันติ, อมตธรรม, วิสังขาร, เกวละ (ไกวัลย), วิโมกข, วิมุตติ, โมกขะ, นิโรธะ ฯลฯ, บรมธรรม ฯลฯ

มีลักษณะ: ๕.๑ คงที่ ไม่เปลี่ยนแปลง ไม่มีการเกิดดับ. ๕.๒ อันปัจจัยอะไร ๆปรุงแต่งไม่ได้. ๕.๓ ไม่มีปรากฏการณ์ (Noumenon)

๗.๑ แบ่งโดยประเภทสอง: แม่บท..นิพพาน ๙๖ ๑. สอุปาทิเสสนิพพาน: คือ หมดกิเลสสิ้นเชิง แต่ยังมีความรู้สึกว่าสุขว่าทุกข์ แต่ไม่เกิดตัวตน. ๒. อนุปาทิเสสนิพพาน: คือ หมดกิเลสสิ้นเชิง เวทนาเย็นสนิทไม่สุข ไม่ทุกข์. ๗.๒ แบ่งโดยประเภทสาม: ๑. ตทังคนิพพานหรือสามายิกนิพพาน: จิตว่างจากกิเลสชั่วสมัยชั่วขณะหนึ่ง: เพราะความประจวบเหมาะของสิ่งนั้น ๆ เช่นสถานที่ ธรรมชาติ เสวนากับสัตบุรุษ. ๒. วิกขัมภนนิพพาน: คือ จิตว่างจากกิเลสโดยการบังคับจิตไว้ได้ด้วยการทำกัมมัฏฐานภาวนา โดยเฉพาะด้วยอำนาจของฌาน. ๓. สมุจเฉทนิพพาน: คือ ความดับกิเลสสิ้นเชิง โดยการตัดรากเหง้าของกิเลส ด้วยอำนาจของวิปัสสนา (หมายถึงนิพพานโดยประเภทสองข้างต้น)

ของการถึงพระนิพพาน: ๘.๑ ต้องเป็นอสังขตะ, อกตะ, อกาลิกะ, สันทิฏฐิกะ, ปัจจัตตะ, เวทิตัพพะ ฯลฯ ๘.๒ เป็นการทำลายเบญจอุปาทานขันธ์ ๑ อย่างหมดเชื้อ. ๘.๓ เมื่อใดจิตไม่ยึดมั่นถือมั่นในสิ่งใด แม้เป็นเองโดยธรรมชาติ; เมื่อนั้นมีนิพพานโดยปริยาย (โดยอ้อม) หรือตทังคนิพพานในทิฏฐธรรม (ที่เรียกกันว่าในชาตินี้). ๘.๔ ทุกคนรอดชีวิตอยู่ได้ไม่เป็นบ้าหรือตายในวันหนึ่ง ๆ เพราะอาศัยตทังคนิพพาน; ซึ่งในวันหนึ่ง ๆ มีอยู่เองตามธรรมชาติมากกว่าการเกิดของกิเลส. ๘.๕ พระนิพพานนั้นผู้ปฏิบัติต้องไม่อยากด้วยตัณหา; ถ้ายิ่งอยากยิ่งไม่ได้ แต่ต้องประสงค์ด้วยสัมมาสังกัปปะ (ความใคร่ในใจที่ประกอบด้วยวิชชา). ๑ เบญจอุปาทานขันธ์: ขันธ์ห้าเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทานเข้าไปยึดถือว่าเป็นตัวตน. (ดูรายละเอียดที่หมวดธรรม “ขันธ์ห้า" หน้า ๕๕๓ )

๙.๑ เป็นธรรมชาติที่สิ้นสุดแห่งการปรุงแต่ง. ๙.๒ กิเลสหรือสังสารวัฏฏ์ไม่ปรากฏที่ใด นิพพานปรากฏที่นั้น. ๙.๓ โดยปรมัตถโวหาร นิพพานนั้นหาพบ ได้ท่ามกลางวัฏฏสงสาร ; เช่นเดียวกับการดับไฟที่ไฟ การดับทุกข์ต้องมีที่ความทุกข์นั้นเอง. ๙.๔ นิพพานไม่ถึงได้ด้วยการไป การมา การติดอยู่กับที่ ; แต่ถึงได้ด้วยการทำให้ปรากฏแก่จิต คือการทำลายม่านแห่งอวิชชาที่หุ้มห่อจิต

หน้าที่ของนิพพานไม่มี; มีแต่หน้าที่ของสามัญสัตว์ ที่จะต้องทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน

เปรียบเสมือน: ๑๑.๑ ฝั่งนอกของมหาสมุทร (ตรงข้ามจากฝั่งในที่เต็มไปด้วยความทุกข์). ๑๑.๒ เหนือโลก (ที่ปัญหาหรือความทุกข์ในโลกตามขึ้นไปไม่ถึง). ๑๑.๓ ตาณะ (ที่ต้านทาน) และเลณะ (ที่หลบซ่อน) ของสัตว์ทั้งหลายจากความทุกข์

ไม่มี เพราะเป็นอสังขตธาตุ

เพื่อออกจากนิพพาน: ไม่มี; มีแต่นิสสรณะเพื่อออกจากโลก บรรลุนิพพาน

เพื่อเข้าถึงนิพพาน: ๑๗.๑ ๑๗.๒ ๑๗.๓ ๑๗.๔ ๑๗.๕ ๑๗.๖ ปฏิบัติตามอริยมรรคมีองค์แปด. การเป็นอยู่โดยชอบที่ตรัสว่า ทำให้โลกไม่ว่างจากพระอรหันต์. (สเจเม ภิกฺขู สมฺมาวิหรยุํ อสุญฺโญ โลโก อรหนฺเตหิ อสฺส). อานาปานสติ ๑ ภาวนาสิบหกขั้น (ตรัสไว้เอง). การปฏิบัติที่ทำลายอัตตวาทุปาทาน ๒ ทุกรูปแบบ. การควบคุมกระแสแห่งปฏิจจสมุปบาทได้. การเห็นอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ที่นำไปสู่อตัมมยตา (ความ เป็นพระอรหันต์)

๑๘.๑ ๑๘.๒ อานิสงส์จากนิพพานไม่มี. อานิสงส์ของการบรรลุนิพพาน: ๑. การดับทุกข์สิ้นเชิง. ๒. การพ้นจากการเกิด แก่ เจ็บ ตาย. ๓. การพ้นจากการเวียนว่ายในวัฏฏสงสาร. ๔. การมีชีวิตที่อยู่เหนือปัญหาและความทุกข์โดยประการ ทั้งปวง

เข้าไปมีความรู้เกี่ยวกับสิ่งที่เรียกว่า นิพพาน: ๑๙.๑ ๑๙.๒ ความบังเอิญที่ได้สมาคมและฟังธรรมของสัตบุรุษ. การถูกความทุกข์บีบคั้น ดิ้นรนไปจนถูกทาง

นิพพานโดยสิ่งที่ต้องเกี่ยวข้อง: คือ โพธิปักขิยธรรม ทั้งหมด. ๑ อานาปานสติ: การปฏิบัติจิตตภาวนาที่ใช้ลมหายใจเป็นเครื่องมือ. (ดูรายละเอียดที่หมวดธรรม หน้า ๕๖๐ ). ๒ อัตตวาทุปาทาน: ความยึดมั่นถือมั่น; ที่เป็นเหตุให้กล่าวว่า "ตน". ๙๙ กผพ. แม่บท...นิพพาน ๒๑. ภาษาคน-ภาษาธรรม: นิพพานโดยภาษาคน-ภาษาธรรม: ๒๑.๑ ๒๑.๒ ๒๑.๓ ภาษาคน : ภาษาธรรม : ภาษาคน : ภาษาธรรม : ภาษาคน : ภาษาธรรม : โลกอื่นที่บรมสุข. การสิ้นสุดแห่งสังสารวัฏฏ์ ; การสิ้นสุดแห่ง กิเลส ; ว่างจากการปรุงแต่งทั้งปวง. สิ่งที่ถึงได้ต่อเมื่อตายแล้ว. เป็นสิ่งที่อาจถึงได้ที่นี่และเดี๋ยวนี้. การดับขันธ์ของพระพุทธเจ้าและพระอรหันต์. ความเย็นสนิทเพราะไม่มีไฟแห่งกิเลส. ธรรมโฆษณ์ที่แนะนำให้อ่าน ๑. ฆราวาสธรรม ๓. เตกิจฉกธรรม ๒. ตุลาการิกธรรม เล่ม ๑ ๔. บรมธรรม