เตกิจฉกธรรม ๒๕๑๔ — เมื่อท่านพุทธทาสพูดกับนักศึกษาแพทย์ด้วยภาษาการแพทย์

“เตกิจฉก” — พระพุทธเจ้าในฐานะนายแพทย์ สัตว์โลกในฐานะคนไข้

ฤดูร้อน ๒๕๑๔ ภิกษุนิสิตแพทย์จากมหาวิทยาลัยมหิดลบวชเข้ามาอบรมที่ลานหินโค้ง สวนโมกขพลาราม ท่านพุทธทาสเลือกพูดกับพวกเขาด้วยภาษาของวิชาที่พวกเขาเรียนทั้งชุด — ชื่อชุด “เตกิจฉกธรรม” มาจากคำบาลี ติกิจฉา (การเยียวยารักษา) หมายถึงธรรมะสำหรับ “บุคคลผู้รักษาเยียวยาโรคทางวิญญาณ” อย่างที่ท่านสรุปเองในครั้งสุดท้าย

ทั้งชุดวางโครงเป็นการวินิจฉัยโรคตามลำดับ: นายแพทย์ คือพระพุทธเจ้า (บาลีว่า สัพพโลกติกิจฉโก — นายแพทย์ผู้เยียวยารักษาของโลกทั้งปวง) · คนไข้ คือสัตว์โลก ที่ “เป็นคนไข้ของอวิชชา” · แล้วไล่ไปที่อาการของโรค วิธีเข้ารับการรักษา เครื่องมือ หลักวินิจฉัย ภาวะหายโรค และปิดท้ายด้วย วัคซีนป้องกัน

ถ้าร้อนใจก็เป็นสัตว์นรก ถ้าโง่ก็เป็นสัตว์เดรัจฉาน ถ้าหิวก็เป็นเปรต ถ้ากลัวก็เป็นอสุรกาย ถ้าอาบเหงื่อต่างน้ำอยู่ก็เป็นมนุษย์ บ้ากามารมณ์ก็เป็นเทวดา … ทุกคนเป็นคนไข้ของอวิชชา

ครั้งที่ ๒ “การที่สัตว์โลกเป็นไข้ของอวิชชา” ๓๑ มีนาคม ๒๕๑๔

และท่านให้ยาที่จับคู่กับระดับของโรคไว้ชัด: โรค ๓ ระดับ — ทางกาย ทางจิต ทางวิญญาณ — รักษาด้วย ศีล สมาธิ ปัญญา ตามลำดับ “ศีลก็รักษาโรคทาง ทางกาย สมาธิก็รักษาโรคทางจิต ไอ้ปัญญาก็รักษาโรคทางวิญญาณ” · ทุกครั้งท่านย้ำให้ “ขยันไหว้ครู” ด้วยบทบาลีบทเดียวกัน ที่แปลว่า “อาจารย์ของเรา เป็นผู้รู้สิ่งทั้งปวง เป็นผู้เห็นสิ่งทั้งปวง เป็นผู้ชนะมาร เป็นผู้สั่งสอน ที่มีความกรุณาใหญ่หลวง เป็นนายแพทย์ผู้เยียวยารักษา ของโลกทั้งปวง”

๑๓ ครั้งที่มีเสียง — คู่กับตอนในหนังสือ

ชุดนี้จัดพิมพ์เป็น ธรรมโฆษณ์ เล่ม ๒๘ “เตกิจฉกธรรม” ครบ ๑๖ ตอน · ทะเบียนเสียงมีไฟล์ ๑๓ ครั้ง และ วันที่ในทะเบียนตรงกับวันหัวตอนในหนังสือทุกจุดที่ตรวจ (ตอน ๒ = ๓๑ มี.ค. · ตอน ๘ = ๖ เม.ย. · ตอน ๑๓ = ๑๓ เม.ย. · ตอน ๑๔ และ ๑๕ = ๑๔ เม.ย. วันเดียวกันสองครั้ง · ตอน ๑๖ = ๑๕ เม.ย.) จึงจับคู่ได้ตามลำดับครั้ง กดปุ่มในตารางเพื่อฟังครั้งนั้น หรือกดอ่านตอนนั้นในฉบับเต็ม

สิ่งที่ได้จากเสียง แต่ไม่มีในฉบับพิมพ์

เวลาและนาฬิกาธรรมชาติ — ฉบับพิมพ์ไม่บอกว่าบรรยายกันตอนไหน แต่เสียงบอกเอง: ท่านเปิดครั้งที่ ๘ ว่า “วันที่ ๖ เมษายน ๒๕๑๔ ของพวกเราที่นี่ ได้ล่วงมาถึงเวลา ๔:๓๐ น. แล้ว” และครั้งที่ ๑๖ ก็ “จวนจะ ๔:๓๐ น.” เช่นกัน — เป็นการบรรยายเช้ามืดทุกวัน · ส่วนสัญญาณหมดเวลาไม่ใช่นาฬิกา: “เวลาของเราก็หมด นกมันก็ร้องพอดี ดูนาฬิกาธรรมชาติก็มี” และอีกครั้ง “เวลาก็หมด เลยไปบ้างนิดหน่อย นกก็เตือนหลายหนแล้ว”

เลขครั้งที่ไม่ตรงกัน — และเหตุผล · ทะเบียนเรียกครั้งสุดท้ายว่าครั้งที่ ๑๖ แต่ในเสียง ท่านพูดเองว่า “ครั้งนี้เป็นครั้งที่ ๑๕ ของการบรรยาย … ครั้งสุดท้ายของการบรรยายเรื่อง เตกิจฉกาธรรม” เพราะครั้งที่ ๑๕ (โอวาทลาสิกขา) เป็นการบรรยายพิเศษที่แทรกเข้ามา ไม่ได้นับในลำดับหลัก — ท่านบอกที่มาไว้เองว่าเป็น “การบรรยายพิเศษ … ตามความต้องการ ของสมาชิกจำนวนหนึ่ง ซึ่งจะต้องลาสิกขา แล้วก็ต้องการจะได้ฟังเป็นพิเศษ” · น่าสังเกตว่าในเสียงท่านออกเสียงชื่อชุดว่า “เตกิจฉกาธรรม” ขณะที่ทะเบียนและหนังสือใช้ “เตกิจฉกธรรม”

บัณฑิต ไม่ใช่ “ทิด” — ในโอวาทลาสิกขา ท่านอธิบายคำ บัณฑิต กับ สฺวามี ตามธรรมเนียมอาศรมอินเดียโบราณ (ผู้จบหลักสูตรแล้วกลับไปเป็นฆราวาส = บัณฑิต · ผู้อยู่ต่อจนเป็นนายตัวเอง = สฺวามี) แล้วสรุปกับผู้ที่จะสึกอย่างติดหูว่า “บวชอยู่ตั้ง ๑๐ พรรษาแล้ว สึกออกไปเป็นคนงมงาย … อย่าไปเป็นทิด … ต้องออกไปเป็นบัณฑิต” — สิ่งที่ต้องเอากลับไปคือ “มีธรรมะอยู่กับเนื้อกับตัวเต็มที่อยู่ตามเดิม แม้จะลาออกไปเป็นเพศฆราวาส”