ธรรมศาสตรา ๒๕๑๖ — เมื่อนักศึกษาธรรมศาสตร์บวชภาคฤดูร้อนที่สวนโมกข์

“ธรรมศาสตร์” ที่กลายเป็น “ธรรมศาสตรา”

ปี ๒๕๑๖ กลุ่มนักศึกษามหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์เดินทางมาอุปสมบทภาคฤดูร้อนและรับการอบรมที่ สวนโมกขพลาราม ท่านพุทธทาสเปิดการบรรยายวันแรก (๒๙ เมษายน) ด้วยการเล่นคำจากชื่อ มหาวิทยาลัยของผู้ฟังเอง — ธรรมศาสตร์ (วิชาว่าด้วยธรรม) กลายเป็น ธรรมศาสตรา คือ “ศาสตรา” หรืออาวุธที่ทำด้วยธรรม สำหรับตัดปัญหาของชีวิต

จงรบมาร จนชนะมาร จงทำลายมารเสียให้หมดด้วยอาวุธคือปัญญา ปัญญาวุธก็คือสิ่งที่เรียกว่าธรรมศาสตร์ ไม่มีความแตกต่างอะไรกัน

ครั้งที่ ๑ “ธรรมศาสตร์ค่าเท่าปัญญาวุธ” ๒๙ เมษายน ๒๕๑๖

ท่านบอกกลุ่มผู้ฟังตรง ๆ ว่าการบวชช่วงปิดภาคเรียนนั้น “ที่หวังว่าจะได้นั้นบางทีมันอาจจะน้อย มากกว่าที่ควรจะได้ก็ได้ นี่กระทั่งนิดเดียวก็ได้” — ถ้าเรียนธรรมะเพียงเพื่อประกอบการเรียน ในมหาวิทยาลัยก็ได้เท่านั้น แต่ที่ควรได้คือสิ่งที่ใช้ได้ “จนตลอดชีวิตในทุก ๆ เรื่องที่เกี่ยวกับการมีชีวิต”

ชุดหลัก ๑๔ ครั้ง — เสียงคู่กับตอนในหนังสือ

ชุดบรรยาย ๒๙ เมษายน – ๒๖ พฤษภาคม ๒๕๑๖ ถูกจัดพิมพ์เป็น ธรรมโฆษณ์ เล่ม ๓๕ “ธรรมศาสตรา เล่ม ๑” ทั้ง ๑๙ ตอน · ในทะเบียนเสียงมีไฟล์อยู่ ๑๔ ครั้ง และ วันที่ในทะเบียนเสียงตรงกับวันที่หัวตอนในหนังสือทุกครั้งที่ตรวจ (ตอน ๑ = ๒๙ เม.ย. · ตอน ๑๓ = ๒๑ พ.ค. · ตอน ๑๘ = ๒๕ พ.ค.) จึงจับคู่เสียง↔ตอนได้ตามลำดับครั้ง กดปุ่มในตารางเพื่อฟังเสียงครั้งนั้น หรือกดอ่านตอนนั้นในฉบับเต็ม

เสียง ๖ รายการที่ไม่มีในฉบับพิมพ์

นอกชุดหลัก ทะเบียนยังจัดเสียงอีก ๖ รายการไว้ในชื่อชุดเดียวกัน และเนื้อหาไม่ปรากฏใน ธรรมโฆษณ์ เล่ม ๓๕ — เป็นคำบรรยายที่ฟังได้จากเสียงเท่านั้น

กลุ่มปลายเดือนกุมภาพันธ์ (๕ รายการ) เป็นการอบรมสั้น ๓ วัน บรรยากาศต่างจากชุดหลักชัดเจน: เป็นการพูดคุยแบบมีผู้ฟังถามแทรกเป็นระยะ มีทั้งรอบเช้าและรอบค่ำ (ท่านปิดรอบหนึ่งด้วยคำว่า “เอ้า, กี่โมงแล้ว เดี๋ยวนี้ กี่ทุ่ม ๓ ทุ่มครึ่ง”) และครั้งสุดท้ายเปิดด้วย “การพูดนี้เป็นการพูดครั้งสุดท้าย ก็อยากจะรวบรวมใจความสำคัญต่าง ๆ มาพูด” · น่าสนใจว่าคำว่า “ธรรมศาสตรา” ปรากฏในกลุ่มนี้แล้ว — วันที่ ๒๗ กุมภาพันธ์ ท่านกล่าวว่า “ขอให้นึกถึงคำว่า ธรรมศาสตร์ หรือธรรมศาสตรานี้เสมอ ศาสตรา แปลว่า อาวุธ … ก็ได้พูดกันมา สองสามครั้งแล้ว” กรอบคิดของชุดใหญ่จึงถูกวางไว้ก่อนหน้าถึงสองเดือน

โอวาทวันลากลับ (๑๖ เมษายน) — บันทึกการส่งกลุ่มฆราวาสที่มาพักปฏิบัติ ๑๐ วัน (พระที่บวชอยู่ยังพักต่อ) ท่านมอบหนังสือ ๒ เล่มเป็นที่ระลึกคือ พุทธกับคริสต์ และ ปฏิจจสมุปบาทคืออะไร แล้วใช้หนังสือสองเล่มนั้นอธิบายว่างานที่เหลือของชีวิตท่านมีสองอย่าง

ตอนหลัง ๆ นี้ที่ไม่ค่อยจะมีกำลังเรี่ยวแรงทำงานอะไรนี้ ยังคงทำอยู่ ๒ อย่างนี้ … คือทำความเข้าใจระหว่างศาสนานี้คือส่วนสำคัญ กับทำให้พุทธบริษัทเข้าใจพระศาสนาส่วนที่ยังไม่เคยเข้าใจ ไม่เคยสนใจ … ยังตั้งใจจะทำ ทำไปจนสิ้นชีวิต

โอวาทแก่นักศึกษาในกาลลากลับ ๑๖ เมษายน ๒๕๑๖

และปิดท้ายด้วยข้อสรุปที่ท่านย้ำว่าเรียนจากตำราไม่ได้: “ความทุกข์เกิดขึ้นเพราะมันเกิดตัวกูของกู ขึ้นในจิต ความไม่ทุกข์เลย มันมีอยู่เมื่อไม่มีตัวกูของกูอยู่ในจิต … นี่เรียนได้จากของจริง เรียนจากหนังสือไม่ได้”